دوشنبه هفته قبل به فاصله چهار روز بعد از تصویب گزارش حقوق بشر ایران موسوم به یو.پی.آر در شورای حقوق بشر سازمان ملل، 56 کشور غرب با بازیگردانی امریکا بیانیهای غیرالزامآور علیه جمهوری اسلامی صادر کردند که از ابعاد مختلف سیاسی و حقوقی قابل ارزیابی است.
این بیانیه غیر الزامآور در شرایطی صادر شد که گزارش چهار سالانه حقوق بشر در ایران معروف به یو.پی.آر چند روز قبل از آن به تصویب اعضا رسیده بود. روند کار در شورای حقوق بشر به این منوال است که طی یک دوره چهار ساله، هر یک از کشورهای عضو گزارشی از وضعیت حقوق بشر خود تهیه و برای بررسی به این شورا ارائه میکنند. با توجه به اینکه شورای حقوق بشر یکی از نهادهای تازه کار سازمان ملل است که بهرغم مخالفت امریکا طبق قطعنامه سال 2006 مجمع عمومی سازمان ملل از ژوئن سال 2006 شروع به کار کرده، هریک از کشورها طی یک دوره چهارساله گزارش وضعیت حقوق بشر خود را آماده و نهایتاً تا سال 2011 برای بررسی و تصویب به این شورا ارائه میکنند. بنابراین با توجه به روند زمان بر بررسی وضعیت حقوق بشر کشورها، گزارشهای حقوق بشری موسوم به یو.پی آر هر چهار سال یک بار در این شورا بررسی می شود.
یو.پی.آر ایران
گزارش حقوق بشر جمهوری اسلامی( یو.پیآر- ایران) در فوریه 2010 تهیه و توسط محمدجواد لاریجانی در شورای حقوق بشر ارائه شد. کشورهای عضو طی سه ماه این گزارش را بررسی و پیشنهادهایی برای گنجانده شدن در آن ارائه کردند. در جریان بررسی و تصویب نهایی این گزارش که هفته قبل با حضور محمدجواد لاریجانی نماینده ایران انجام شد، بسیاری از پیشنهادهای کشورهای عضو برای گنجانده شدن در گزارش و تصویب نهایی مورد قبول هیأت ایرانی قرار گرفت ولی برخی پیشنهادهایی که امریکا و برخی کشورهای غربی برای گنجاندن در متن یو.پیآر ارائه کرده بودند از طرف هیأت ایرانی رد شد. در مجموع ایران 123 پیشنهاد از مجموع 188 پیشنهاد ارائه شده توسط کشورها را قبول کرد ولی پیشنهادهای که توسط کشورهایی مانند امریکا، انگلیس، نروژ و... درباره بهاییان و مسائل بعد از انتخابات ایران مطرح شده بود مورد پذیرش هیأت ایرانی قرار نگرفت.
هیأت امریکایی در طول بررسی گزارش یو. پی آر ایران تلاش زیادی کرد آن چیزی را که خشونتهای بعد از انتخابات بود در این گزارش گنجانده و جمهوری اسلامی را موظف به اجرا و بررسی آن کند. برخی نمایندگان لابیهای یهودی و گروههای مخالف جمهوری اسلامی تجمعاتی را در محل استقرار شورای حقوق بشر در ژنو برگزار کردند وحتی به نمایندگان برخی گروهها از جمله شورای امور ایرانیان امریکا ( موسوم به نیاک) اجازه داده شد که دیدگاههای خود را درباره مسائل حقوق بشری در ایران مطرح کنند. دوخی فصیحیان، نماینده نیاک در این نشست طی سخنانی از رد برخی پیشنهادهای کشورهای غربی توسط هیأت ایرانی انتقاد و خواستار این شد که شورا مسأله حقوق بشر در ایران را به چالش بکشد. برخی مسائل موضوع مناقشه بر انگیز اعدام در ایران نیز که طبق قوانین داخلی انجام میشود، از سوی برخی کشورهای غربی و ان. جی. اوهای حاضر مورد انتقاد قرار گرفت.
ترکیبی متفاوت، آرایی متفاوت
ترکیب عادلانهتر شورای حقوق بشر سازمان ملل و وجود نمایندگان کشورهای در حال توسعه و عدم تعهد مانع از این شد که کشورهای غربی جو غالب این نشت را در دست بگیرند. در حال حاضر، 47 کشور به صورت دورهای عضو شورای حقوق بشر سازمان ملل هستند که بسیاری از آنها جزو کشورهای در حال توسعه هستند: مصر، غنا، بنگلادش، اندونزی، مکزیک، کوبا، شیلی، نیجریه، آفریقای جنوبی، سنگال، قطر، فیلیپین و... در این شورا در برابر کشورهایی مانند آمریکا، انگلیس، نروژ و... قرار دارند.، ضمن اینکه هیأت چینی نیز در اغلب اوقات از کشورهای در حال توسعه حمایت میکند و یک بلوک ضد غربی یکپارچه و قوی تشکیل شده است. نماینده چین در پاسخ به برخی مسائلی که از طرف کشورهای غربی و برخی گروههای ضد جمهوری اسلامی مطرح شد، تنوع فرهنگی و گفت و گوی میان فرهنگی را عامل رفع این مسائل دانست، ضمن اینکه کشورهایی مثل ونزوئلا، کره شمالی و کوبا از برخی سیاستهای حقوق بشری ایران تعریف کردند.
سناریویی که در نهایت کار اتفاق افتاد، همان سناریویی بود که در بررسی گزارش حقوق بشر سایر کشورهای در حال توسعه به وقوع پیوست و گزارش حقوق بشر مورد نظر ایران ( یو.پیآر) با حمایت کشورهای در حال توسعه به تصویب رسید. کشورهای غربی میگویند که گزارشهایی که به این طریق تصویب میشود اغلب به خاطر همگرایی بلوک بزرگی از کشورهای در حال توسعه است که به طور پیوسته از همدیگر حمایت میکنند. محمدجواد لاریجانی میگوید: چیزی که برای غرب غیرمنتظره بود، تعداد زیاد کشورهایی بود که نسبت به دستاوردهای حقوق بشری جمهوری اسلامی نظر بسیار مثبت و تقدیر آمیزی داشتند.
در واقع امریکاییها تا سال قبل به دلیل نگرانی از تصویب گزارشهای حقوق بشری علیه خودشان و همچنین ناتوانی در تصویب گزارشهای جهتدار حقوق بشری علیه کشورهای هدفی مانند ایران، حاضر نبودند به شورای حقوق بشر سازمان ملل ملحق شوند، ولی باراک اوباما سال قبل اعلام کرد که امریکا رویه خود را تغییر داده و به شورا ملحق خواهد شد. با توجه به اتفاقاتی که بعد از تصویب گزارش یو.پی.آر ایران رخ داد، برخی کارشناسان مسائل حقوقی سازمانهای بینالمللی معتقدند که امریکا و کشورهای غربی در حال رویهسازی در شورای حقوق بشر هستند تا آن را از اهداف اولیه منحرف و ساز و کارهای تصمیمگیری در آن را تغییر دهند.
*نماینده امریکا با شال سبز
بلافاصله بعد از تصویب گزارش یو. پی آر ایران در شورای حقوق بشر که با سالگرد حوادث بعد از انتخابات ایران مقارن شده بود، هیأت امریکایی بیانیه غیرالزامآوری را در شورای حقوق بشر مطرح کرد که در آن با مسائل بعد انتخابات سال 1388 اشاره و وضعیت حقوق بشر در ایران محکوم شده است. تنها چند روز قبل از صدور این بیانیه، نمایندگان کنگره امریکا( سنا و مجلس نمایندگان) در بیانیهای مشترک از دولت اوباما خواسته بودند حالا که سند الحاق امریکا به شورای حقوق بشر را امضا کرده، از همه ابزارهای خود در این شورا استفاده کند تا جریان بررسی گزارش یو. پی آر ایران در شورای حقوق بشر به محکومیت حوادث بعد از انتخابات سال 1388 نیز بینجامد. در واقع تصویب بیانیه امریکا با حمایت 56 کشور اکثراً غربی، پاسخی به نمایندگان کنگره امریکا بود که خواستار محکومیت ایران در شورای حقوق بشر شده بودند. این بیانیه همچنین واکنشی منفی به تصویب گزارش حقوق بشر ایران در شورای حقوق بشر با حمایت کشورهای در حال توسعه بود. بخشی از این بیانیه تأکید میکند: ما نمیتوانیم اجازه دهیم که نشست شورای حقوق بشر بدون توجه به سالگرد حوادث ماه جاری در ایران به کار خود خاتمه دهد.
خانم ایلین چمبرلین داناهو، نماینده امریکا در شورای حقوق بشر سازمان ملل در ژنو، در یک اقدام بیسابقه به منظور نشان دادن همراهی خود با جریان موسوم به جنبش سبز بر گردن خود یک شال سبز انداخته بود و صدور این بیانیه را که در روند بررسیهای حقوق بشری شورای حقوق بشر بیسابقه است برای امریکا یک پیروزی قلمداد کرد. علاوه بر این، صدور بیانیه ضد ایرانی در ژنو پاسخ کاخ سفید به درخواستهای مکرر نمایندگان جنبش سبز در امریکا طی چند هفته اخیر و در آستانه سالگرد انتخابات برای حمایت علنی دولت امریکا از این جنبش است که روزنامههایی مانند وال استریت ژورنال به آن اشاره کردهاند. صدور این ضدایرانی که خارج از عرف جاری شورای حقوق بشر بود با واکنش کشورهای در حال توسعه، آفریقایی و جنبش عدم تعهد روبهرو شد. نماینده پاکستان به نمایندگی از 56 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی با این بیانیه مخالفت کرد و جلسه شورا به علت مخالفتهای تند نسبت به بیانیه ضد ایرانی امریکا تعطیل و ادامه آن به بعدازظهر همان روز موکول شد. در ابتدای جلسه عصر نیز رئیس شورا اعلام کرد هیچ کشوری حق ندارد بیانیهای برعلیه کشورهای دیگر در مکانیسمهای سازمان ملل صادر کند.
تصویب گزارش یو.پی.آر ایران و موازی با آن صدور بیانیه واکنشی بلوک غربی نشان میدهد که برای اولین بار یک نهاد تازه پای سازمان ملل قادر است اسنادی خارج از رژیم حقوقی تعریف شده و مسلط بر آن صادر کند. پیش از اینکه گزارش حقوق بشر ایران در این شورا تصویب شود، بر اساس آمار واشنگتن پست، رژیم صهیونیستی فقط تا روز بیست و چهارم ژانویه 2008، 15 مرتبه توسط شورای حقوق بشر محکوم شدهاند که در روندهای موجود در سازمان ملل بیسابقه است. یکی از دلایل پیشرفت گزارش بیسابقه گلدستون درباره جنایات رژیم صهیونیستی در غزه نیز این بود که این گزارش تحت نظارت شورای حقوق بشر تهیه شد.
