سازمان همکاریهای شانگهای(The Shanghai Cooperation Organisation (SCO)) سازمانی میان دولتی است که در تاریخ 15 ژوئن 2001 توسط شش کشور جمهوری خلق چین، روسیه و جمهورهای ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان و بر پایه گروه پنج شانگهای تأسیس شده است. در 26 آوریل سال 1996 و در شهر شانگهای چین، پنج کشور روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با هدف تقویت اعتماد متقابل و خلع سلاح در مرزهای طولانی خود، تشکلی به نام «شانگهای 5» را تأسیس کردند. در آن زمان، ازبکستان که هیچ مرز مشترکی با چین نداشت به این توافقنامه نپیوست و صرفاً عضو ناظر شد. طبق توافقنامه تأسیس این گروه، کشورهای عضو پذیرفتند که از حمله یا درگیری در مناطق مرزی خودداری ورزند، از مانورهای نظامی که تهدیدی علیه یکدیگر باشد احتراز کنند، قبلاً یکدیگر را از عملیات نظامی تا عمق یکصد کیلومتری مرزهای مشترک آگاه سازند، از مقامات نظامی همسایگان برای نظارت بر مانورهای نظامی خود دعوت کنند و مناسبات دوستانه و همکاری میان نیروهای نظامی مستقر در دو سوی مرزها را تقویت کنند.
در سال 1997 موافقتنامه ارتقای سطح اعتماد در حوزه نظامی به امضا رسید و در سالهای پس از آن، توافقاتی پیرامون کاهش نیروهای نظامی در فاصله یکصد کیلومتری مرزها به عمل آمد. به دنبال نشستهای سال 1998 و 1999، این سازمان به سوی اهدافی فراتر از حل و فصل اختلافات مرزی گرایش پیدا کرد و اسناد دیگری پیرامون مبارزه مشترک علیه قاچاق مواد مخدر و جنایات سازمان یافته و نیز تثبیت همکاری در زمینههای اقتصادی از جمله احیای جاده ابریشم امضا شد.
در اولین اجلاس سازمان همکاری شانگهای، سران کشورهای عضو در بیانیه پایانی خود بر توافقهای پنج سال گذشته گروه شانگهای پنج از جمله اصول گسترش اعتماد نظامی در نواحی مرزی مصوب اجلاس سال ۱۹۹۶ شانگهای، قرارداد کاهش نیروهای نظامی در مرزها در سال ۱۹۹۷ و همچنین اسناد مصوب حول موضوعاتی همچون همکاری در حلوفصل مشکلات مرزی، مبارزه با موادمخدر، تروریسم و افراطگرایی، کاهش نیروهای نظامی در مرزهای یکدیگر، مخالفت با طرح دفاع موشکی امریکا، مخالفت با اقدامات امریکا در خصوص تایوان و. . . تأکید کردند. آنها همچنین ابراز امیدواری کردند با تداوم برقراری سیستمهای کنترل تسلیحات و امضای قراردادهای خلعسلاح، تلاشهای مؤثر و مداومی در جهت توسعه ثبات در منطقه و جهان به انجام رسانند. سران عضو همچنین توافق کردند که وزیران امورخارجه و دفاع این کشورها هر سال نشستهایی را برای گسترش همکاریهای منطقهای و بینالمللی و به ویژه توسعه امنیت و ثبات در منطقه آسیای مرکزی برگزار نمایند که بر همین اساس وزیران دفاع در نخستین نشست حمایت قاطع خود را از «پیمان موشکی ضدبالستیک (Anti-Ballistic » Missile Treaty (ABM)) اعلام کرده آن را اساس ثبات راهبردی و پیش شرط خلعسلاح دانستند و علاوه بر این حمایت جدی خود را از موضع چین مبنی بر مقابله با تلاش هر کشور که بخواهد تایوان را در پوشش طرح دفاع موشکی قرار دهد اعلام کرده و بر تقویت همکاری نظامی برای جلوگیری از تهدیدها و چالشها تأکید کردند.
یک سال بعد، در اجلاس سران کشورهای عضوگروه شانگهای پنج در مسکو، قرارداد دیگری در زمینه کاهش نیروهای نظامی در مناطق مرزی مشترک منعقد شد که امنیت مرزی و کاهش نیروهای نظامی بیگانه در مرزهای اعضا، از مهمترین محورهای مورد توافق در آن بود. در 1998 و در جریان سومین اجلاس سران کشورهای شانگهای پنج در آلماتی، کشورهای عضو توجه خود را به تهدیدات دیگری که امنیت آنها و حکومتهایشان را مورد چالش قرار میداد معطوف کردند. چهارمین اجلاس نیز ۲۴ اوت ۱۹۹۹ در بیشکک پایتخت کشور قرقیزستان گشایش یافت که طی آن تقویت اعتماد چندجانبه و روابط خوب همسایگی میان اعضا، وگسترش همکاری کشورهای عضو، مورد تأکید قرارگرفت.
در پنجمین نشست سران در شهر شانگهای چین در تاریخ 25 خرداد 1380 (15 ژوئن 2001) کشورهای عضو «شانگهای 5»، جمهوری ازبکستان را نیز به عضویت پذیرفتند و با امضای بیانیهای، تشکیل سازمان همکاری شانگهای را اعلام کردند. در بیانیه پایانی تأکید شد که سازمان شانگهای به عنوان یک مجمع منطقهای، نسبت به تحکیم روابط قویتر میان کشورهای عضو، متعهد بوده و در عین حال امنیت جمعی آسیای مرکزی را نیز مد نظر دارد.
یک سال پس از آن و در نشست سران در شهر سن پترزبورگ (ژوئن 2002)، رهبران کشورهای عضو سه سند همکاری را به منظور حفظ روند همکاریهای سازمان امضا کردند. بدین ترتیب ساختار سازمانی SCO مورد توافق قرار گرفت و منشور سازمان همکاری شانگهای به امضا رسید که مطابق با آن مباحث مربوط به تشکیلات حقوقی، سیاسی، اصول و اهداف سازمان مشخص شد. در این هنگام که جهان تحت پس لرزههای رخداد 11 سپتامبر قرار داشت، سازمان شانگهای نیز سعی کرد همراه با موج جهانی مبارزه با تروریسم، نقش ضدتروریستی بیشتری ایفا کند.
در 29 می2003 که شرایط بینالمللی با اشغال عراق وارد پیچیدگی جدیدی شده بود، اجلاس سازمان در مسکو برگزار شد. در این زمان که یکجانبه گراییهای امریکا، شرایط جدیدی را رقم زده بود، تصمیم گرفته شد که دبیرخانه سازمان در پکن شکل گیرد که این امر در تاریخ 15 ژانویه 2004 انجام شد. همچنین در این اجلاس مقرر شد که مرکز ضدتروریسم در تاشکند پایتخت ازبکستان به منظور هماهنگی امنیتی و سیاسی تشکیل شود.
در حال حاضر اعضای اصلی سازمان شانگهای را چین، روسیه، ازبکستان، قزاقستان، تاجیکستان و قرقیزستان و اعضای ناظر آن را مغولستان، جمهوری اسلامی ایران، هند و پاکستان تشکیل میدهند که از سال 2005 به سازمان ملحق شدند. همچنین افغانستان و ترکمنستان نیز به عنوان کشورهای مهمان در شانگهای حضور دارند. جمعیت اعضای اصلی و ناظر کشورهای حاضر در سازمان شانگهای بالغ بر 2 میلیارد و ششصد میلیون نفر میشود که معادل یک سوم جمعیت کل دنیاست. همچنین سازمان شانگهای مساحتی بیش از 35 میلیون کیلومتر مربع یا سه پنجم اوراسیا را نیز در بر میگیرد.
