تحریم ابزاری اقتصادی است برای دستیابی به هدفهای سیاسی. کلیترین هدف سیاسی تحریم تغییر رفتار کشور تحریمشونده است. تاکنون تحریمهای زیادی در صحنه بینالملل صورت گرفته که برخی از آنها نتیجه دادهاند و برخی دیگر عایدی نداشتهاند. نفس تحریم به خودی خود برای دولت تحریم شده زیان آور است، اما این زیان همیشه و همه جا کارآمد نیست. از جمله این موارد تحریم ایران توسط آمریکاست. نزدیک به سی سال است که ایران مورد تحریم واقع شده است و هرازچندگاهی نیز این تحریمها تجدید و تشدید میشوند. با وجود این آمریکا و حامیانش نتیجه مطلوبی به دست نیاوردهاند. مهمترین عوامل عدم کارآمدی مطلوب تحریمها علیه ایران را میتوان بدین شرح بیان کرد:
1- عدم مشارکت همگانی و جمعی در تحریم:بسیاری از کشورها هستند که تحریمکنندگان را همراهی نمیکنند، که از جمله مهمترین آنها چین و روسیه هستند. همین امر تحریم را به چالش میکشد، زیرا راه گریزی از تحریم برای ایران به حساب میآید. این عامل مهمترین دلیلی است که مانع از اجماع سازمانهای بینالمللی میشود. آگرچه کشورهایی همچون برزیل، ونزوئلا و برخی دیگر از کشورهای آمریکای لاتین به همراه ترکیه، سوریه و برخی دیگر در زمره این کشورها میباشند، اما آمریکا توان دیپلماتیک خود را بیشتر بر قانع کردن چین و روسیه گذاشته است.
2- وجود وابستگی متقابل در صحنه بینالملل: اگر چه در ظاهر ایران به دلیل وابستگی حیاتی به نفت و گاز خود آسیب پذیری بالقوه بالایی به تحریمها داد، اما کشورهایی وجود دارند که نیازمند منابع نفت و گاز ایران هستند، و به نوعی میتوان گفت به واسطه و به دنبال اقتصاد این کشورها اقتصاد بسیاری دیگر از کشورها نیز نیازمند منابع ایران است. این نیاز، آسیب پذیری ایران را تعدیل میکند و مانع بالفعل شدن آن میشود. اگر بازار خرید تحریمکنندگان به روی ایران بسته است، در عوض بازارهای جانشین برای ایران وجود دارد که نفت و گاز خود را در آنجا عرضه کند. اگر چه چین، هند و ژاپن که اصلیترین مشتریان ایران هستند، در اثر رایزنیهای آمریکا خرید نفت از ایران را کاهش دادهاند ، اما همچنان خود را ناگزیر از خرید نفت ایران میدانند. مشتریان دیگر همچون کره جنوبی و مالزی نیز چنین وضعی دارند. بنابراین با توجه به وضعیت موجود حاکم بر اقتصاد جهان به نظر میرسد حداکثر زیان تحریمها در حال حاضر کاهش (و نه قطع) خرید نفت باشد. لازم به ذکر است که بنا به رایزنیهای آمریکا، تأمین مقدار کسری نیاز مشتریان ایران را عربستان، امارات، قطر و حتی روسیه میتوانند به عهده بگیرند.
نکته دیگر در این خصوص خرید کالا از این کشورها و برخی دیگر توسط ایران است. ایران بازار خوبی برای کالاهای چینی، بنزین هند و مالزی و چند فروشنده دیگر است. سرمایهگذاریهایی که چین، ژاپن، روسیه، کره، ترکیه و برخی دیگر در ایران کردهاند و همچنین رابطه تجاری قابل قبول آلمان با ایران نقاط قوتیاند که همچنان مانع از عملیاتی شدن ثمربخش تحریم شدهاند. باید در نظر داشته باشیم که در قطع مبادلات اقتصادی ناشی از بایکوت، کشورهایی که کالاهای محدودی صادر میکنند آسیب پذیرترند. بنابراین ما باید هر چه سریعتر به سمت تنوع کالاهای صادراتی حرکت کنیم.
3- استفاده از ابزار اقتصادی تحریم برای تغییر رفتار طرف مقابل زمانی کارآمدی بالایی دارد که علیه دولتهای کوچک و کم توان به کار گرفته شود. در وضعیت امروزی بینالملل نه تنها نمیتوان ایران را کوچک و ضعیف پنداشت، بلکه باید آن را قدرت منطقهای دانست.
4- نفس تحریم علاوه بر اینکه باعث افزایش میهن پرستی ایرانیان شده است، احساس کمبود و «خودکفایی» را نیز به وجود آورده است. مجموعه این عوامل افزایش تلاش و توانایی در تأمین نیازها در داخل از طریق پیشرفت دانش و تکنولوژی مورد نیاز را به دنبال داشته است.
5- محاسبه سود و زیان در ایران مسئولان را به سمت بیتوجهی به تحریمها کشانده است. به این معنا که گرچه نمیتوان خسارتهای ناشی از تحریم را نادیده گرفت، اما باید در نظر داشت که نزد حاکمیت ایران زیانهای تغییر رفتار ایران بیشتر از زیانهای ناشی از تحریم است.
6- وجود شک و تردید نسبت به مقاصد و نیّات تحریمکنندگان:امروزه بعضی از اعضای جامعه بینالملل به آمریکا و حامیانش اعتماد و اطمینانی ندارند. در واقع قصد و نیت آنها را ناصواب میدانند. به عبارت دیگر این کشورها در عادلانه بودن و سلامت اینگونه تحریمها تردید دارند و این احتمال را میدهند این حکم ناشی از قدرت و زور، روزی برای آنها نیز اجرا شود. لذا به نوعی با ایران همدردی میکنند. همین امر باعث استمرار روابط با ایران میشود که ایجاد خلل در فرایند تحریمها را در پی دارد. برخی کشورهای آمریکای لاتین، آسیای مرکزی، قفقاز، آفریقا، عراق، سوریه، لبنان از آن جملهاند. نمونه این شک و تردید را میتوان در سخنان مسئولان ترکیه و برزیل دید که واکنشهای منفی آمریکا علیه ایران پس از بیانیه سه جانبه تهران را بیمورد قلمداد کردند.
7- عدم موفقیت لازم تحریمکنندگان در سیاستهای مداخله جویانه تنش آفرین در داخل ایران: اساساً تحریم به دلیل فشارهای اقتصادی که در داخل کشور به وجود میآورد تنش آفرین است. هرچه تنش به سمت بحران پیش رود، اهداف سیاسی تحریمکنندگان قابلیت حصول بیشتری خواهند داشت. مواردی که در بالا به آنها اشاره شد ضریب ایجاد تنش و بحران متأثر از فشار اقتصادی در داخل ایران را پایین نگه داشتهاند.
