لباسي كه نشان آدميت ماست

نوع پوشش خبر مي‌دهد از سرّ درون

زهرا چيذري - حتي اگر زياد اهل ادبيات و سير در عوالم شعر و شاعري نباشيد و از ضرب‌المثل‌هايي كه بزرگترها چپ و راست برايمان مي‌‌گويند هم زياد خوشتان نيايد اما اين شعر معروف شاعر خوب كشورمان سعدي شيرازي را زياد شنيده‌ايد كه مي‌فرمايد:«تن آدمي شريف است به جان آدميت/ نه همين لباس زيباست نشان آدميت» شايد هم تعداد زيادي از شما اين شعر معروف را كه به عنوان ضرب‌المثل دهان به دهان مي‌گردد، بارها و بارها به شكلي بيجا و بجا براي به رخ كشيدن سواد و اطلاعات خودتان در محافل و مجالس و جمع دوستان و آشنايان به كار برده باشيد، اما ما مي‌خواهيم درباره لباس صحبت كنيم. نه اشتباه نكنيد صحبت كردن از لباس به مفهوم مخالفت و ايستادگي در مقابل اين فرموده استاد سخن يعني سعدي نيست اما با احترام فراوان به سعدي مي‌خواهيم بگوييم اگرچه لباس نشانه آدميت نيست، اما مي‌تواند بسياري از خصوصيات انسان، اعتقادات مذهبي و حتي ايدئولوژي و بسياري از گرايش‌هاي او را بيان كند و از ديدگاه جامعه‌شناسي لباس يكي از ملموس‌ترين شاخص‌هاي فرهنگ جوامع است. پس ما با نوع پوششي كه براي خودمان انتخاب مي‌كنيم پيام‌هاي زيادي را به جامعه و اطرافيان خود منتقل مي‌كنيم.لباس؛ مهم‌ترين شاخص فرهنگي جامعهانسان‌هاي اوليه در جوامع ابتدايي، لباس را به عنوان نوعي پوشش و براي محافظت در مقابل گرما و سرما استفاده مي‌كردند، اما به تدريج با رشد جوامع بشري و پيدايش فرهنگ‌ها، لباس‌هاي هر ملتي متناسب با آداب و رسوم، هنجارها و حتي شرايط اقليمي شكل گرفت، به گونه‌اي كه لباس بخشي از فرهنگ اقوام و ملل به‌شمار مي‌آيد. همه ما با شنيدن واژه كيمونو به ياد كشور و فرهنگ ژاپن مي‌افتيم و هرگاه صحبت از هند مي‌شود، تصوير زنان با لباس ساري در ذهن ما نقش مي‌بندد. دكتر امان‌الله قرايي‌مقدم، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه با ارائه تعريفي از فرهنگ به عنوان تمامي ساخته‌ها و پرداخته‌ها، آداب و رسوم، اعتقادات و باورها، لباس را يكي از شاخص‌‌ترين و ملموس‌ترين ابعاد فرهنگ مي‌داند و مي‌گويد: تاكنون 250 تعريف از فرهنگ ارائه شده كه لباس آشكارترين و مؤثرترين پديده فرهنگي است. وي معتقد است با لباس، دين، جنسيت، خرده فرهنگ‌هاي قومي و قبيله‌اي و حتي طايفه و نژاد افراد مشخص مي‌شود.دكتر قرايي‌مقدم لباس را نوعي زبان فرهنگ مي‌داند كه مي‌تواند اعتقادات، باورها و حتي ميزان نشاط و شادابي افراد را در يك جامعه مشخص كند.وي اين طور ادامه مي‌دهد: به طور مثال شما وقتي شاد هستيد، لباس‌هايي زيباتر با رنگ‌هاي شاد مي‌پوشيد و در مقابل لباس سياه نماد عزاداري و غم و اندوه است.دكتر قرايي‌مقدم لباس را سبب شناخت و تمايز مي‌داند و بر اين باور است كه پوشش افراد ميراث فرهنگي- اعتقادي و باورها و جامعه‌پذيري آنها را منتقل مي‌كند.لباس اصيل سنتي ما؛ نمادي از ايرانيت ماكشور ما، كشوري با اقوام و فرهنگ‌هاي متنوع با سابقه‌اي ديرينه و تمدني كهن است و هر كدام از اين اقوام داراي پوششي متناسب با فرهنگ و كاركردهاي فرهنگي و اجتماعي و اقليمي خود هستند. لباس‌هاي زيبا و رنگارنگي كه امروز حتي در خود آن مناطق و در ميان جوانان‌ همان اقوام نيز رو به فراموشي گذاشته و جاي خود را به اقسامي از پوشش‌هاي غربي داده است.پوششي كه نماينده فرهنگي ديگر است و به طور طبيعي به همراه خود فرهنگ و تمدني را به همراه مي‌آورد. شايد امروزه كمتر در ميان اقوام كرد، لر، بلوچ، گيلك و تركمن و... ببينيم كه جوانان لباس سنتي قوم خود را بپوشند و پوشيدن لباس‌هاي سنتي ايراني با وجود زيبايي و كارايي به برخي‌ از مراسم‌هاي سنتي و به قشر ميانسال و سالخوردگان اقوام مختلف محدود شده است و جوانان چندان رغبتي براي پوشيدن لباس سنتي و حضور در اجتماع با لباس اصيل قوم خود ندارند.دكتر قرايي‌مقدم در اين باره معتقد است: لباس با خود بار فرهنگي مي‌آورد و مي‌تواند جامعه را به سمت غرب‌زدگي پيش ببرد و در نتيجه نوعي فروريختگي فرهنگي به‌وجود خواهد آمد. اين جامعه‌شناس با بيان اينكه لباس‌هاي اصيل ايراني به‌ويژه لباس‌هاي زنانه بسيار زيبا و پوشيده و با رنگ‌هاي شاد و جذاب هستند، مي‌افزايد: لباس گوياي فرهنگ مادي و معنوي جامعه و نشانه فرهنگ 2000 ساله ايران و ايرانيت ماست.خورشيد پوشش ايراني؛ پشت ابرهاي غرب‌زدگيورود فرهنگ غربي به ايران را شايد بايد سوغات اولين دانشجوياني دانست كه براي ادامه تحصيل به فرنگ رفته و سپس به ميهن بازگشتند. دكتر قرايي‌مقدم با بيان اين مطلب مي‌افزايد: از يك طرف ويژگي‌هاي جامعه امروز مانند سرعت و شتاب و از طرف ديگر هجمه غرب و ضعف دروني جوانان امروز سبب شده كه چه از لحاظ فرهنگ و چه از لحاظ پوشش به سمت غرب روي آورند و كم‌كم مي‌بينيم كه فرهنگ پوشش و آرايش اصيل ايراني به صورت بسيار زيادي كمرنگ شده و رو به زوال مي‌رود.اين استاد دانشگاه تصريح مي‌كند: نوع پوشش و آرايش به ويژه درباره دختران جوان در حال تبديل شدن و نوعي اليناسيون يا دگرگوني فرهنگي است و نوعي كاناليزه شدن طرز تفكر و رفتار و كردار جوانان به سوي فرهنگ آنگلوساكسون را نشان مي‌‌دهد. دكتر قرايي‌مقدم اين تغيير عناصر فرهنگي را مختص جامعه ما نمي‌داند و مي‌گويد: كشورهايي همچون كره و ژاپن نيز دچار اين دگرگوني شده‌اند.اينترنت و سينما و صدا و سيما نيز عاملي براي انتقال فرهنگ هستند و نوع جديدي از پوشش را به جوانان ما القا مي‌كنند. اين جامعه‌شناس بخش عمده‌اي از تهاجم فرهنگي در زمينه پوشش را ناشي از برنامه‌هاي صدا و سيماي خودمان مي‌داند و خاطرنشان مي‌كند: البته از نقش گروه‌ همسال در گرايش جوانان به نوع خاصي از پوشش نبايد غافل شد. وي مي‌افزايد: بهترين وسيله براي انتقال يك فرهنگ اين است كه جوان ببيند دوست و همسال و كسي كه در كنار اوست داراي نوع خاصي از پوشش است.ديواري كوتاه‌تر از ديوار مد نيستدقيقاً نمي‌دانم واژه مد از چه زماني شكل گرفت اما آنچه كه مسلم است اين است كه اگر اين واژه به‌وجود نمي‌آمد بسياري از افراد هيچ سوژه‌اي براي بحث پيدا نمي‌كردند و خيلي از افراد نيز به واسطه همين واژه است كه كار و كاسبي به هم زده و درآمدي براي گذران زندگي به دست مي‌آورند.اما خب از حق هم كه نگذريم ريشه بسياري از مسائل از مدگرايي آب مي‌خورد. دكتر قرايي‌مقدم درباره تغيير فرهنگ لباس پوشيدن در ايران مدگرايي را هم مؤثر مي‌داند اما اعتقاد دارد متوليان امور فرهنگي كشور مي‌توانند با برنامه‌ريزي متناسب اين مدگرايي را در جهت مثبت آن يعني گسترش فرهنگ استفاده از لباس و پوشاك ايراني و سنتي و ملي خودمان به كار گيرند.پيام‌هاي پوشش جواناناما نوع پوشش جوانان در جامعه و پوشيدن لباس‌هايي كه گاهي اوقات هنجارشكن يا حتي نابهنجار است نشانه چه چيزهايي مي‌تواند باشد؟دكتر قرايي مقدم معتقد است اين پوشش جوانان براي مطرح كردن خودشان است و جوان با پوشش خود عدم مديريت صحيح فرهنگي را فرياد مي‌كند.