جوان آنلاین: مادرشدن فقط به معنای اضافهشدن یک عضو جدید به خانواده نیست، بلکه اتفاقی مهم و چندوجهی است که ابعاد مختلف زندگی یک زن را تحت تأثیر قرار میدهد. مادری، تصویر زن از خودش، روابطش و حتی اولویتهایش را عوض میکند و با تولد فرزند، مادر نیز وارد مرحله تازهای از زندگی میشود؛ مرحلهای که با تغییرات جسمی، روحی، روانی، اجتماعی و هویتی همراه است.
نخستین تغییرات از دوران بارداری آغاز میشود و پس از زایمان ادامه پیدا میکند. تغییرات هورمونی، دگرگونیهای جسمی، تغییر الگوی خواب، خستگی، دوره بهبودی پس از زایمان و تغییرات مربوط به شیردهی، بخشی از تجربه جسمی مادرشدن هستند. این تغییرات ممکن است بر خلقوخو، میزان انرژی، تمرکز و حتی احساس زن نسبت به بدن خودش تأثیر بگذارند. بنابراین نباید انتظار داشت زنی که بهتازگی مادر شده، بلافاصله به شرایط جسمی و روانی پیش از بارداری برگردد.
در کنار این تحولات، مادرشدن با تغییرات روانی و عاطفی نیز همراه است. احساس مسئولیت عمیق در قبال یک انسان دیگر، نگرانی درباره سلامت و آینده کودک، حساسیت عاطفی بیشتر و گاهی اضطراب درباره درست انجامدادن وظایف مادری از تجربههای رایج این دوره است. برخی زنان نیز ممکن است احساس تنهایی، سردرگمی یا حتی فاصلهگرفتن از هویت قبلی خود را تجربه کنند. نوسانات خلقی در روزها و هفتههای نخست پس از زایمان میتواند بخشی از سازگاری طبیعی بدن و روان با شرایط جدید باشد. زنی که مادر میشود، در کنار هویتهای پیشین خود هویت تازهای را تجربه میکند. او همچنان همسر، دختر، دوست، شاغل یا فردی با علایق و اهداف شخصی است، اما حالا مسئولیت مادری نیز به این مجموعه اضافه شده است. گاهی این تغییر آنقدر عمیق است که زن احساس میکند دیگر فرصت و توان سابق را برای رسیدگی به خودش، روابط اجتماعی و خواستههای شخصیاش ندارد.
یکی از مهمترین تغییرات پس از مادرشدن، دگرگونی در مفهوم زمان است. زمان زن دیگر بهسادگی در اختیار خودش نیست. خواب، استراحت، ارتباطات اجتماعی، فعالیت شغلی و حتی کارهای ساده شخصی، تحت تأثیر نیازهای کودک قرار میگیرند. مراقبت از نوزاد کاری پیوسته و گاه پیشبینیناپذیر است. ممکن است مادر ساعتهای زیادی در طول روز مشغول باشد، اما در پایان روز احساس کند فرصت انجام هیچیک از کارهای مورد علاقه یا برنامههای شخصیاش را نداشته است. این وضعیت بهویژه در سالهای نخست مادری میتواند احساس خستگی، آشفتگی و دور شدن از هویت فردی را به دنبال داشته باشد. البته مسئله این نیست که زن باید به زندگی پیش از مادرشدن برگردد، بلکه لازم است بین هویت مادری و سایر ابعاد هویتی خود تعادل تازهای ایجاد کند. برای این منظور، در ابتدا باید بپذیرد که تغییر شرایط زندگی طبیعی است و قرار نیست همه کارها را با همان سرعت و کیفیت گذشته انجام دهد. مقایسه خود با مادران دیگر یا تلاش برای ایفای بینقص همه نقشها فقط فشار روانی بیشتری ایجاد میکند.
برنامهریزی واقعبینانه یکی از راههای سازگاری با این شرایط است. اولویتبندی کارها، به تعویق انداختن امور غیرضروری، تقسیم مسئولیتهای خانه و مراقبت از کودک با همسر، استفاده از حمایت خانواده در صورت امکان و اختصاصدادن زمانهای کوتاه، اما منظم به علایق شخصی، میتواند به بازسازی تعادل زندگی کمک کند. مادران همچنین باید برای خواب، استراحت، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی متناسب با شرایط جسمی و ارتباط با دوستان و نزدیکان وقت در نظر بگیرند. در این میان، نقش همسر بسیار تعیینکننده است. مادری نباید به مسئولیتی یکنفره تبدیل شود. مشارکت پدر در مراقبت از فرزند و امور خانه، هم به کاهش فشار جسمی و روانی بر مادر کمک میکند و هم موجب تقویت رابطه پدر و فرزند و تحکیم روابط خانوادگی میشود.
حمایت همسر فقط به تأمین نیازهای مالی محدود نمیشود؛ شنیدن خستگیها و نگرانیهای مادر، درک شرایط جدید او و پذیرفتن مسئولیتهای مشترک، بخش مهمی از این حمایت است.
از سوی دیگر، خانواده و جامعه نیز باید درک واقعبینانهتری از شرایط مادران داشته باشند. فراهمکردن امکان بازگشت تدریجی به فعالیت اجتماعی و شغلی، دسترسی به خدمات مراقبتی، انعطاف در محیط کار و پرهیز از قضاوت درباره عملکرد مادران، میتواند سازگاری آنان با شرایط جدید را آسانتر کند.
درنهایت، نباید فراموش کرد که مادری تمام هویت یک زن نیست، بلکه یکی از مهمترین ابعاد آن است؛ زنی که فرصت یادگیری، ارتباط اجتماعی، رشد فردی و رسیدگی به نیازهای خودش را دارد، لزوماً مادر کمتوجهتری نیست. برعکس، توجه به سلامت جسم و روان مادر، بخشی از مراقبت درست از کودک و خانواده است.
مادری قرار نیست به معنای حذف زن از زندگی خودش باشد. مادرشدن شروع تجربهای تازه است، نه پایان آرزوها و هویتهای پیشین. خانواده و جامعه نیز باید به جای انتظار فداکاری بیوقفه از مادران، شرایطی فراهم کنند که زنان بتوانند در کنار ایفای نقش مادری، همچنان برای خودشان، تواناییهایشان و آیندهشان نیز فرصت و سهمی داشته باشند.
* پژوهشگر حوزه زنان و خانواده