سریال، امروز مهمترین رسانه خانوادگی است. آنچه شبها در اتاقنشیمن پخش میشود، سالها در ذهن مخاطب میماند و بر الگوی رفتار، سبک زندگی و حتی آرزوهای نسل جوان اثر میگذارد. به همین دلیل، تولید سریال یک فعالیت صرفاً تجاری نیست و مسئولیت اجتماعی هم دارد. منتقدان وضع موجود میگویند بخشی از پلتفرمهای خصوصی این مسئولیت را فراموش کردهاند. یکی از گلایههای رایج این است که در بسیاری از سریالها، قصه فدای حاشیه شده است: قسمتهای کشدار، گرههای بیدلیل و داستانی که برای پر کردن زمان ادامه پیدا میکند. وقتی جذابیت روایی ضعیف باشد، سازنده به سراغ ابزار سادهتری میرود: شوکدادن. شکستن تابوها و نمایش رفتارهای خلاف عرف، راه میانبری برای دیدهشدن و جنجالآفرینی است. این یعنی بهجای ارتقای کیفیت هنری، از حساسیتهای اجتماعی بهعنوان مواد اولیه تبلیغات استفاده میشود.
منتقدان میگویند خطر اصلی در یک صحنه یا یک دیالوگ نیست، بلکه در تکرار است. وقتی پوشش و روابطی که با هنجار غالب جامعه فاصله دارند بارها و بارها در قالب «زندگی عادی» نشان داده شوند، مخاطب بهتدریج آن را عادی میپندارد. این فرایند آرام و بیسروصداست و اثرش پس از سالها دیده میشود. به باور حامیان نظارت، فرهنگی که قرنها شکل گرفته، با چنین فرسایشی بیصدا تضعیف میشود.
بعد دیگر، اقتصادی است. بسیاری از سریالها شخصیتهایی را نشان میدهند که در ویلاهای مجلل، با خودروها و برندهای گران زندگی میکنند، بیآنکه منبع این ثروت معلوم باشد. برای مخاطبی که با تورم و محدودیت دستوپنجه نرم میکند، این تصویر الگویی غیرواقعی میسازد: احساس عقبماندگی، مقایسه دائمی و فشار برای مصرف فراتر از توان. آنچه روی پرده «زندگی عادی» نشان داده میشود، برای بیشتر مردم دستنیافتنی است و میتواند به نارضایتی و رفتارهای پرهزینه بینجامد.
حامیان نظارت تأکید میکنند که هدف، تعطیل کردن پلتفرمها نیست. در دنیا هم رسانههای تصویری بدون چارچوب رها نیستند: ردبندی سنی، ضوابط محتوایی و نهاد تنظیمگر تقریباً در همه کشورها وجود دارد. در ایران، به گفته رئیس ساترا، این سازمان وظیفه دارد از انتشار محتوای نامناسب، خشونتآمیز یا مروج بیاخلاقی جلوگیری کند و بر رسانههای صوت و تصویر فراگیر هم بهصورت پیشینی و هم پسینی نظارت دارد. طرفداران این رویکرد میگویند مهم است این نظارت شفاف، مبتنی بر ضوابط روشن و قابل پیشبینی باشد تا هم تولیدکننده بداند چه انتظاری از او میرود و هم مخاطب بداند چه چیزی را تماشا میکند.
نکته اصلی این است که جامعه، پیش از هر چیز، باید هویت ایرانی و اسلامی خود را پاس بدارد. نوآوری و خلاقیت لازم است، اما «بیگدار به آب زدن» نوآوری نیست. سازندهای که فقط به فروش فکر میکند و هزینه اجتماعی کارش را نمیبیند، دیر یا زود با واکنش مخاطبان و اعتماد ازدسترفته روبهرو میشود. این همان آتشی است که اگر مهار نشود، دامن خود سازندگان و صنعتشان را هم میگیرد. سینما و سریال میتواند همزمان جذاب، خلاق و پایبند به ارزشهای فرهنگی باشد. آثار ماندگار تاریخ تلویزیون ایران نشان میدهد که قصه خوب به جنجال نیاز ندارد. نظارت منصفانه و قاعدهمند، اگر با گفتوگو با سازندگان همراه باشد، میتواند به ارتقای کیفیت هم کمک کند.
بحث نظارت در عمل مناقشهبرانگیز است و منتقدان نکات مهمی مطرح کردهاند:
تعارض منافع: برخی تحلیلها میگویند، چون صداوسیما خودش رقیب این پلتفرمهاست، نظارت آن بر پلتفرمها ذیل قاعده «تعارض منافع» مورد نقد قرار گرفتهاست. نظارت یا کنترل؟ منتقدان معتقدند قانون وظیفه نظارت بر محتوا را محول کرده، نه کنترل محتوا و تولید.
پیامد برای مخاطب: گزارشها حاکی است وقتی پخش یک سریال با مشکل نظارتی مواجه میشود، کاربران برای تماشا به وبسایتهای غیررسمی مراجعه میکنند و پلتفرمها مخاطب خود را از دست میدهند. به این ترتیب، محتوا از زیر نظارت خارج میشود. روش نظارت: یک تهیهکننده شناختهشده این حوزه معتقد است که روش فعلی نظارت درست نیست و در درازمدت نمیتوان از آن انتظار نتیجه مثبت داشت.