جوان آنلاین: اقیانوسی در آن سوی جهان، آرام‌آرام گرم می‌شود، باد‌هایی که هزاران سال، مسیر حرکت آب و هوا را تعیین کردند حالا تغییر رفتار می‌دهند و موجی از انرژی در سامانه اقلیمی زمین شکل می‌گیرد، موجی که احتمال می‌رود فصل بارش ایران را نیز تحت تأثیر خود قرار دهد.
چند روزی است که ال‌نینو دوباره به یکی از واژه‌های مهم اقلیمی جهان تبدیل شده، پدیده‌ای که از دل آب‌های گرم اقیانوس آرام آغاز می‌شود، اما اثراتش محدود به همان منطقه نمی‌ماند و می‌تواند در نقاط دوردست، معادلات آب‌وهوایی را تغییر دهد. برای کشوری مانند ایران که سال‌ها با خشکسالی، کاهش منابع آب و فشار بر اکوسیستم‌ها روبه‌رو بوده، نام ال‌نینو هم‌زمان حامل دو پیام متفاوت است، اول امید به بهبود شرایط بارشی و افزایش ذخایر منابع آبی و دوم اما، نگرانی از بارش‌های ناگهانی و سیلاب‌های مخرب که می‌توانند تهدیدکننده باشند.
بنابراین این مهم است که بارش‌ها چگونه رخ می‌دهند، کجا فرود می‌آیند و آیا زیرساخت‌ها، منابع طبیعی و نظام مدیریت آب کشور برای مواجهه با این بارش‌ها آماده هستند و از آن بهره می‌برند؟!
موجی از بارندگی از سوی اقیانوس آرام
جهان در آستانه دوره تازه‌ای از بی‌ثباتی‌های اقلیمی قرار گرفته، دوره‌ای که در آن تغییرات دمایی اقیانوس‌ها می‌تواند مسیر بارش‌ها، خشکسالی‌ها و حتی رخداد‌های حدی جوی را در هزاران کیلومتر دورتر تغییر دهد. در مرکز این تحولات، چرخه‌ای به نام «نوسان جنوبی ال‌نینو» یا ENSO قرار دارد، سامانه‌ای پیچیده که به گفته مهدی زارع، رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی، مانند یک «ترموستات جهانی» عمل می‌کند و نقش مهمی در جابه‌جایی انرژی گرمایی در اقیانوس آرام استوایی دارد.
زارع با تشریح سازوکار این چرخه اقلیمی توضیح می‌دهد: «ENSO مجموعه‌ای از تعاملات میان اقیانوس و جو است که در دو فاز اصلی ال‌نینو (گرم) و لانینا (سرد) ظاهر می‌شود. در دوره‌های ال‌نینو، باد‌های تجاری که به‌طور معمول آب‌های گرم سطحی اقیانوس آرام را به سمت غرب، یعنی محدوده استرالیا و جنوب شرق آسیا، منتقل می‌کنند، تضعیف شده یا حتی جهت آنها تغییر می‌کند. در نتیجه، توده عظیمی از آب‌های گرم انباشته‌شده در غرب اقیانوس آرام به سمت شرق حرکت کرده و به نزدیکی سواحل امریکای جنوبی می‌رسد.»
او ادامه می‌دهد: «این جابه‌جایی، انرژی گرمایی ذخیره‌شده در اقیانوس را وارد جو می‌کند و باعث افزایش دمای متوسط سطح زمین می‌شود. در نقطه مقابل، در دوره‌های لانینا، باد‌های تجاری تقویت می‌شوند، آب‌های گرم را بیشتر به سمت غرب می‌رانند و در شرق اقیانوس آرام، با بالا آمدن آب‌های سرد از اعماق، دمای سطح دریا کاهش می‌یابد.»
به گفته این پژوهشگر، پیامد اصلی این تغییرات، جابه‌جایی مراکز بارش و تغییر مسیر سامانه‌های جوی است. در سال‌های ال‌نینو، مرکز فعالیت‌های همرفتی و بارشی در منطقه استوایی به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام منتقل می‌شود، شرایطی که معمولاً با افزایش بارندگی در بخش‌هایی از سواحل غربی امریکا و هم‌زمان خشکسالی در مناطقی مانند استرالیا و اندونزی همراه است. در مقابل، لانینا معمولاً بارش‌ها را در غرب اقیانوس آرام تقویت کرده و می‌تواند خشکسالی را در بخش‌هایی از امریکا و برخی مناطق دیگر جهان تشدید کند.
باد‌هایی که مسیر اقلیم جهان را تغییر می‌دهند
زارع برای توضیح نقش باد‌های تجاری در شکل‌گیری این چرخه اقلیمی، به سازوکار ساده، اما قدرتمند گردش عمومی جو اشاره می‌کند: «این باد‌ها جریان‌های دائمی هستند که از عرض‌های جغرافیایی حدود ۳۰ درجه به سمت استوا حرکت می‌کنند. در منطقه استوا، تابش شدید خورشید باعث گرم شدن هوا، صعود آن و شکل‌گیری کم‌فشار استوایی می‌شود. هوای خنک‌تر از عرض‌های بالاتر برای پر کردن این خلأ به سمت استوا حرکت می‌کند.»
او ادامه می‌دهد: «اما چرخش زمین باعث می‌شود این جریان‌ها مسیر مستقیم نداشته باشند. اثر کوریولیس، باد‌های تجاری نیم‌کره شمالی را از شمال‌شرق به جنوب‌غرب و باد‌های تجاری نیم‌کره جنوبی را از جنوب‌شرق به شمال‌غرب منحرف می‌کند. همین باد‌های پایدار تاریخی بودند که مسیر حرکت کشتی‌های تجاری میان قاره‌ها را تعیین می‌کردند و نام «Trade Winds» از همین نقش تاریخی گرفته شده‌است.» در شرایط عادی، این باد‌ها آب‌های گرم سطحی اقیانوس آرام را مانند یک نوار نقاله عظیم به سمت غرب منتقل می‌کنند، اما زمانی که قدرت آنها کاهش می‌یابد، این آب‌های گرم دوباره به سمت شرق بازمی‌گردند و زمینه شکل‌گیری ال‌نینو فراهم می‌شود.
عامل تشدیدکننده الگو‌های جدید
رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی همچنین معتقد است تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی می‌تواند رفتار سنتی ENSO را با تغییراتی جدی مواجه کند. به گفته او: «افزایش دمای اقیانوس‌ها و تغییر در نحوه ذخیره و انتقال انرژی حرارتی، ممکن است زمینه افزایش رخداد‌های شدیدتر ال‌نینو را فراهم کند.» زارع با اشاره به پدیده‌هایی که از آنها با عنوان «سوپر ال‌نینو» یاد می‌شود، می‌گوید: «افزایش گرمای ذخیره‌شده در لایه‌های سطحی و زیرسطحی اقیانوس‌ها می‌تواند شرایطی ایجاد کند که رویداد‌های شدید اقلیمی با فراوانی بیشتری رخ دهند.»
او همچنین به تغییر موقعیت مرکز گرمایی اقیانوس آرام اشاره می‌کند: «در سال‌های اخیر توجه دانشمندان به گونه‌ای از ال‌نینو با تمرکز گرما در بخش مرکزی اقیانوس آرام افزایش یافته است، الگویی که می‌تواند پیامد‌های متفاوتی نسبت به الگو‌های کلاسیک گذشته داشته باشد.»
با وجود پیشرفت فناوری‌های اقلیمی، زارع تصریح می‌کند که پیش‌بینی زمان وقوع ENSO نسبت به گذشته بسیار دقیق‌تر شده، اما تبدیل این پیش‌بینی‌های جهانی به پیامد‌های دقیق منطقه‌ای همچنان با عدم قطعیت همراه است. به گفته او، مدل‌های پیشرفته اقلیمی مانند مدل‌های مورد استفاده مراکز معتبر جهانی، توانایی بالایی در شناسایی نشانه‌های اولیه رویداد‌های ENSO دارند؛ اما رفتار سامانه‌های کوچک‌مقیاس جوی، تغییرات کوتاه‌مدت هواشناسی و عملکرد جت‌استریم‌ها می‌تواند تعیین کند که انرژی آزادشده در اقیانوس دقیقاً چگونه و در کجا خود را در قالب بارش یا خشکسالی نشان دهد.
از این رو، اگرچه تشخیص یک روند بزرگ اقلیمی ممکن است با اطمینان بالا انجام شود، اما پیش‌بینی جزئیات اثر آن بر یک منطقه مشخص همچنان با دامنه‌ای از خطا همراه است.
میان خطر خشکسالی و سیلاب‌های ناگهانی
زارع در ادامه به پیامد‌های احتمالی این چرخه اقلیمی برای ایران و خاورمیانه اشاره می‌کند: «تقویت ال‌نینو می‌تواند بر مسیر سامانه‌های بارشی منطقه اثرگذار باشد.» به گفته او، در صورت تقویت این شرایط در پاییز و زمستان ۱۴۰۵، امکان افزایش انتقال رطوبت از مسیر‌هایی مانند دریای سرخ و دریای عرب به سمت جنوب غرب آسیا وجود دارد.
او همچنین احتمال هم‌زمانی ال‌نینو با فاز مثبت دوقطبی اقیانوس هند را یکی از عوامل مهم در تغییر الگو‌های رطوبتی منطقه می‌داند، وضعیتی که می‌تواند سیگنال بارش‌های بیش از میانگین را تقویت کند.
با این حال، زارع هشدار می‌دهد: «افزایش بارش لزوماً به معنای پایان بحران آب نیست.» به گفته او، در شرایط تغییر اقلیم، مسئله اصلی تنها مقدار بارندگی نیست، بلکه نحوه توزیع آن است. بارش‌هایی که در گذشته طی ماه‌ها و به‌صورت تدریجی رخ می‌دادند، ممکن است در آینده به شکل کوتاه‌مدت، شدید و مخرب ظاهر شوند.
این تغییر الگو می‌تواند خطر سیلاب‌های ناگهانی، فرسایش خاک، زمین‌لغزش و آسیب به زیرساخت‌ها را افزایش دهد، به‌ویژه در مناطقی که تخریب پوشش گیاهی و کاهش ظرفیت جذب خاک، توان طبیعی زمین برای مدیریت بارش‌های سنگین را کاهش داده. به اعتقاد زارع، آینده اقلیمی منطقه بیش از هر زمان دیگری با نوسان‌های شدید همراه خواهد بود، دوره‌هایی از خشکسالی عمیق که ممکن است با بارش‌های حدی و سیلاب‌های گسترده جایگزین شوند. چنین شرایطی، مدیریت منابع آب، کشاورزی و امنیت غذایی در خاورمیانه را وارد مرحله پیچیده‌تری می‌کند.
تهدید یا فرصت؟!
اگرچه ال‌نینو می‌تواند احتمال تغییر در الگو‌های بارشی ایران را افزایش دهد، اما کارشناسان بر این باورند که این پدیده به‌تنهایی سرنوشت آب‌وهوای کشور را تعیین نمی‌کند. آنچه اهمیت دارد، نحوه مواجهه ایران با پیامد‌های احتمالی این پدیده است، زیرا بارش بیشتر، بدون برنامه‌ریزی مناسب، می‌تواند به جای تبدیل شدن به ذخیره آب، به سیلاب و خسارت منجر شود. در همین رابطه، مجید حبیبی نوخندان، مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو می‌گوید: «پس از چند سال خشکسالی، افزایش بارندگی می‌تواند فرصت‌هایی ارزشمند ایجاد کند، از افزایش رطوبت خاک و بهبود شرایط مراتع گرفته تا امکان تقویت پوشش گیاهی و اجرای برنامه‌های احیای منابع طبیعی.».
اما روی دیگر این وضعیت، خطر بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت است. به گفته او، اگر حجم زیادی از بارش در مدت کوتاهی رخ دهد، به جای آنکه در خاک نفوذ کرده و ذخیره منابع آب را افزایش دهد، به رواناب سطحی تبدیل می‌شود و می‌تواند سیلاب، فرسایش خاک، انتقال رسوب و آسیب به زیرساخت‌ها را به دنبال داشته باشد.
این موضوع در کشوری مانند ایران که هم‌زمان با کم‌آبی، با تخریب پوشش گیاهی، کاهش ظرفیت نفوذ خاک و فرسایش گسترده مواجه است، اهمیت دوچندان دارد.
مسئله پنهان منابع آبی
یکی از چالش‌های مهم در سال‌های پیش رو، تنها میزان بارش نیست، بلکه نوع بارش است. افزایش دمای هوا می‌تواند نسبت بارش برف به باران را تغییر دهد، تغییری که پیامد‌های مهمی برای منابع آب کشور دارد.
حبیبی نوخندان با اشاره به نقش برف کوهستانی به‌عنوان یک «مخزن طبیعی آب» توضیح می‌دهد: «برف به‌تدریج ذوب می‌شود و در ماه‌های گرم سال، رودخانه‌ها و منابع آبی را تغذیه می‌کند. اما اگر افزایش دما باعث شود بخش بیشتری از بارش‌ها به شکل باران رخ دهد، ذخیره طبیعی آب در ارتفاعات کاهش خواهد یافت.»
به گفته او، حتی یک فصل پربارش نیز نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده بهبود وضعیت منابع آب باشد، زیرا اگر بارش‌ها بیشتر به صورت باران‌های شدید و کوتاه‌مدت رخ دهند و سهم برف کاهش یابد، ممکن است در تابستان سال بعد دوباره فشار بر منابع آبی افزایش پیدا کند.
از واکنش پس از بحران تا مدیریت پیش‌نگر
بررسی سال‌های گذشته نشان می‌دهد دوره‌های همراه با ال‌نینوی قوی می‌توانند با رخداد‌های بارشی قابل توجه همراه شوند. زمستان ۱۳۷۶، هم‌زمان با یکی از قوی‌ترین ال‌نینو‌های قرن بیستم، با بارش‌های بیش از معمول و وقوع سیلاب در برخی مناطق کشور همراه بود. همچنین سیلاب‌های گسترده فروردین ۱۳۹۸ در استان‌های مختلف و بارش‌های شدید جنوب سیستان و بلوچستان در دی ۱۳۹۸ نشان دادند که رخداد‌های حدی بارشی می‌توانند حتی پس از دوره‌های طولانی خشکسالی، به یک تهدید جدی تبدیل شوند.
به گفته حبیبی نوخندان، مهم‌ترین درس ال‌نینو برای ایران، ضرورت تغییر رویکرد از مدیریت بحران به مدیریت پیشگیرانه است: «در حوزه منابع طبیعی، بررسی وضعیت آبخیزها، تقویت سازه‌های آبخیزداری، شناسایی نقاط پرخطر سیلابی و بهبود سامانه‌های هشدار سریع باید پیش از آغاز دوره‌های بارشی تشدید شود. همچنین در بخش کشاورزی، پایش رطوبت خاک، توجه به شرایط مراتع و برنامه‌ریزی متناسب با پیش‌بینی‌های فصلی می‌تواند از خسارت‌های احتمالی جلوگیری کند. همچنین در صورت وقوع ترسالی، این فرصت باید برای احیای پوشش گیاهی، تقویت خاک و افزایش تاب‌آوری اکوسیستم‌ها مورد استفاده قرار گیرد.»
به گفته او، در شهر‌ها نیز آمادگی زیرساختی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا بارش‌های شدید در مناطق شهری، در صورت نبود شبکه مناسب مدیریت رواناب، می‌تواند به آب‌گرفتگی گسترده و خسارت به تأسیسات شهری منجر شود.
نه بترسیم نه ساده‌انگاری کنیم
مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو همچنین تصریح می‌کند: «ال‌نینو نه یک تهدید قطعی و نه یک راه‌حل قطعی برای بحران آب است. این پدیده تنها احتمال تغییر در برخی الگو‌های اقلیمی را افزایش می‌دهد و میزان خسارت یا بهره‌برداری از فرصت‌های آن، به سطح آمادگی کشور بستگی دارد.»
به گفته او، کشوری که سال‌ها با خشکسالی و تنش آبی مواجه بوده است، باید از افزایش احتمالی بارش استقبال کند، اما هم‌زمان باید برای پیامد‌های منفی احتمالی مانند سیلاب، فرسایش خاک، رسوب‌گذاری و تغییر ذخیره برف نیز آماده باشد.
بنابراین باید گفت که ال‌نینو بیش از آنکه صرفاً یک پدیده اقیانوسی در هزاران کیلومتر دورتر باشد، آزمونی برای شیوه مدیریت اقلیم در ایران است، آزمونی که نشان می‌دهد آیا کشور می‌تواند از بارش‌های احتمالی به‌عنوان فرصت استفاده کند یا آنکه همان بارش‌ها به شکل بحران ظاهر می‌شوند و خسارت می‌آفرینند.
