جوان آنلاین: حجتالاسلام والمسلمین هادی سروش- استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم- در گفتوگو با خبرنگار، به تبیین ابعاد ناشناختهتری از زندگی علمی، سیاسی و اجتماعی امام جعفر صادق (ع) پرداخت و با استناد به منابع معتبر روایی، تصویری روشن از چگونگی تداوم این مکتب عظیم در دل تاریکترین دوران خفقان ارائه داد.
به گزارش ایسنا، این استاد فلسفه و فقه، ابتدا با اشاره به شرایط سیاسی ابتدای حکومت عباسیان گفت: امام صادق (ع) در سالهای نخستین روی کار آمدن بنیعباس، از فضای نسبتاً باز و فقدان اقتدار کامل حکومت نوپا بهره گرفتند و در همین فرصت کوتاه، اما طلایی، پایههای مدرسهای فکری را ریختند که استاد شهید مطهری از آن با تعبیر "زمانساز" یاد میکند؛ اندیشهای که نه در قالب زمان خود محصور ماند و نه در مرزهای جغرافیایی، بلکه تا امروز امتداد یافته و مسلمانان بسیاری از آن تغذیه کردهاند.
وی در ادامه با تشریح دوران انتقالی، افزود: به تدریج که دستگاه خلافت عباسی قدرت گرفت، دوران تقیه جدی آغاز شد. اما نکته شگفت این است که امام (ع) هرگز مدرسه خود را نبستند، بلکه رویکرد خود را از عرصه آشکار به شبکههای مخفیانه و ارتباطات خصوصی تغییر دادند. در آن روزها، افراد با پوششها و بهانههای گوناگون به خانه ایشان رفت وآمد میکردند و احادیث را اخذ و میان شیعیان منتشر میکردند.
روایتی از شدت تقیه؛ افطار روزه برای حفظ حجت خدا
حجتالاسلام سروش با استناد به روایتی از مرحوم کلینی در کتاب کافی، ابعاد هولناک فشار سیاسی بر امام (ع) را چنین ترسیم کرد: یکی از اصحاب امام نقل میکند که حضرت در جمع خصوصی به من فرمودند: "مرا نزد حاکم عباسی احضار کردند و از من پرسیدند که آیا امروز روز عید فطر است یا آخر ماه رمضان؟ من در پاسخ گفتم هر آنچه شما بگویید. سپس سفره غذا آوردند و من در حالی غذا خوردم که میدانستم آن روز، روز عید فطر نیست و روزه بر من واجب است، اما افطار آن روز را به قضای بعدی انداختم، زیرا خوردن آن غذا برایم از این بهتر بود که گردنم زده شود و مردم در مواجهه با قتل من، حجت خدا را از دست بدهند. "
این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم تأکید کرد: که این روایت، به خوبی نشان دهنده اوج خفقان و نیز هوشمندی امام در حفظ اصل جریان هدایتگر شیعه است.
اعتراف ابوحنیفه و مالک به برتری مکتب جعفری
وی در ادامه به جایگاه علمی بیبدیل امام صادق (ع) در میان اندیشمندان جهان اسلام اشاره کرد و گفت: مدرسه امام صادق (ع) چنان عمیق و جامع بود که پیشوایان دیگر مذاهب نیز خود را شاگردان این مکتب میدانستند. ابوحنیفه صراحتاً گفت: "من فقیهی به بلندای امام صادق (ع) ندیدم. " و مالک بن انس نیز در توصیف ایشان گفت: "به ذهن بشر خطور نمیکند که برتر از امام صادق (ع)، روزی بر روی زمین بنشیند و ظهور کند. " این سخنان، نشان از تأثیرگذاری فرا مذهبی آن حضرت دارد.
چهار هزار شاگرد؛ از بلخ تا مصر
حجت الاسلام سروش با اشاره به آمار شاگردان امام (ع) خاطرنشان کرد: شیخ مفید (ره) تعداد کسانی را که در طول دوران امامت ایشان از محضرشان بهرهمند شدند، حدود چهار هزار نفر برآورد کرده است. این شمار، به معنای حضور همزمان چهار هزار نفر در درس نیست، بلکه نشان میدهد که امام (ع) از طرق گوناگون - از جمله مکاتبه، پرسش و پاسخ، مناظره و مجالس خصوصی - علوم خود را به مشتاقانی از نقاط دوردست، چون بلخ، مصر، شام و عراق منتقل میساختند.
علوم تجربی، عرفان و کلام در کنار فقه
این پژوهشگر حوزه با تأکید بر چندوجهی بودن مکتب جعفری، اظهار کرد: امام صادق (ع) تنها به فقه و عبادات محدود نبودند؛ بلکه در علوم تجربی شاگردی، چون جابر بن حیان را پرورش دادند که در فیزیک زمان خود تخصص داشت. در عرفان و سلوک نیز شخصیتهایی مانند سفیان ثوری خود را وامدار ایشان میدانستند. در کلام نیز هشام بن حکم، و در فقه، ابوبصیر، هر یک به عنوان علمای تراز اول، میراثدار آموزههای آن حضرت شدند. از این منظر، مدرسه جعفری را باید مادر علوم اسلامی در ابعاد مختلف دانست.
آموزههای اخلاقی؛ از توحید تا همزیستی با یهودیان
حجتالاسلام سروش، به ساحت اخلاقی و رفتاری امام (ع) اشاره کرد و گفت: امام صادق (ع) عبادت را دقیقاً بر اساس سنت پیامبر (ص) به مسلمانان بازآموختند، توحید و خداشناسی را با بیانی بدیع تبیین فرمودند و در حوزه اخلاق، چنان میراث غنی از خود به جای گذاشتند که بخش اخلاقی کتاب اصول کافی به تنهایی انسان را از هر منبع اخلاقی دیگری بینیاز میکند. همچنین ایشان در آداب معاشرت فرمودند: "اگر روزی نشست و برخواست تو با یک یهودی بود، همنشینی محترمانه و اخلاقی با او داشته باش. " اینها نشان میدهد که شیعه جعفری، مذهبی توحیدمحور، انسان دوست، اخلاقگرا و مداراگر است.
چراغی که تا ابد روشن ماند
این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم با ابراز امیدواری نسبت به تداوم این مسیر گفت:امروز نیز ما که بر سفره دانش امام صادق (ع) نشستهایم، وظیفه داریم با الگوگیری از آن حضرت، هم در عبادت، هم در دانش، هم در اخلاق و هم در تعامل با دیگران، شیعه واقعی باشیم. چراغ مکتب جعفری هیچگاه خاموش نخواهد شد و این همان میراث گران بهایی است که از طریق فقیهان، متکلمان و فیلسوفان بزرگی همچون ابوبصیر، هشام بن حکم و دیگر شاگردان آن امام همام به ما رسیده است.
