جوان آنلاین: وقتی از صنعت هستهای صحبت میشود، ذهن بسیاری از مردم فقط به نیروگاه، تولید برق یا مباحث مربوط به سوخت هستهای میرود، در حالی که بخش مهمی از ارزش این فناوری در حوزههایی شکل میگیرد که ارتباط مستقیمتری با زندگی روزمره مردم دارند. پزشکی هستهای، تولید رادیودارو، تشخیص و درمان بیماریها، صنعت، محیط زیست و کشاورزی از جمله حوزههایی هستند که فناوری هستهای در آنها کاربرد عملی پیدا کرده است. علاوه بر آنها، پرتودهی محصولات کشاورزی نیز یکی از همین کاربردهاست که در صورت توسعه زیرساخت، ظرفیت اثرگذاری بر امنیت غذایی، کاهش ضایعات پس از برداشت و توسعه تجارت محصولات کشاورزی را دارد و این روزها نیز گره زیادی از کشاورزی میگشاید.
پرتودهی مواد غذایی در سادهترین تعریف، قرار دادن محصول در معرض مقدار مشخص و کنترلشدهای از پرتوهای یونساز است. هدف از این فرآیند، بسته به نوع محصول و کاربرد، کاهش یا حذف برخی آفات، کنترل میکروارگانیسمها، جلوگیری از جوانهزنی، بهتأخیر انداختن رسیدگی برخی محصولات و افزایش مدت ماندگاری است. مراجع بینالمللی نیز پرتودهی غذایی را روشی برای افزایش ایمنی غذا، افزایش ماندگاری، کنترل حشرات و آفات مهاجم و جلوگیری از جوانهزنی یا رسیدگی زودهنگام معرفی کردهاند.
نکته مهم درباره این فناوری، تفاوت میان «پرتودهی» و «آلوده شدن به مواد رادیواکتیو» است. یعنی در فرآیند پرتودهی استاندارد، محصول در معرض تابش کنترلشده قرار میگیرد و ماده رادیواکتیو به آن افزوده نمیشود. نهادهای تخصصی نیز تصریح دارند که مواد غذایی پرتودهیشده در شرایط مورد تأیید، رادیواکتیو نمیشوند و این فرآیند در چارچوب استانداردهای تعیینشده، ایمنی محصول را برای مصرفکننده مخدوش نمیکند؛ بنابراین همین تفکیک برای جامعه مهم است، زیرا بخش مهمی از نگرانیهای عمومی درباره این فناوری از اشتباه گرفتن تابش با آلودگی رادیواکتیو ناشی میشود.
کشاورزی ایران عزیزمان با مسئله ضایعات پس از برداشت، فسادپذیری محصولات، دشواری نگهداری برخی محصولات و محدودیتهای تجارت بینالمللی مواجه است. قاعدتاً هر مقدار محصولی که پس از برداشت به دلیل فساد، آفت یا کاهش کیفیت از چرخه مصرف خارج شود، در واقع بخشی از آب، انرژی، کود، نیروی انسانی و سرمایهای است که برای تولید آن صرف شده و بدون ایجاد ارزش اقتصادی از بین رفته است. بنابراین سیاست کشاورزی فقط نباید بر افزایش تولید در مزرعه متمرکز بماند و حفظ محصول پس از برداشت و رساندن آن با کیفیت مناسب به مصرفکننده نیز بخشی از زنجیره تولید است.
پرتودهی در این زنجیره یک ابزار فناورانه است. خوشبختانه باوجود کارشکنی دشمنان زبون، توانستهایم از این فناوری بهرهمند شویم. برای نمونه، در محصولات باغی، کنترل برخی آفات پس از برداشت اهمیت زیادی دارد و مقررات بینالمللی قرنطینه گیاهی نیز استفاده از پرتودهی را برای کنترل برخی آفات به رسمیت شناختهاند. کشورمان در تولید انواع میوه، خشکبار، محصولات باغی، سبزیجات و محصولات کشاورزی ظرفیت گستردهای دارد، اما تولید بالا به خودی خود تضمینکننده درآمد بیشتر کشاورز نیست و محصولی که در مسیر نگهداری و حملونقل کیفیت خود را از دست بدهد، بخشی از ارزش اقتصادی خود را نیز از دست میدهد. از طرف دیگر، بازارهای صادراتی درباره سلامت، آفات و الزامات قرنطینهای محصولات حساسیت بالایی دارند. بنابراین استفاده دقیق و استاندارد از روشهای پرتودهی، در برخی محصولات، امکان مدیریت این موانع را بهتر فراهم میکند.
خوشبختانه ظرفیت ایجادشده برای پرتودهی محصولات کشاورزی در کشورمان به ۵۰۰ هزار تن در سال رسیده و این ظرفیت همچنان در حال گسترش است. این فناوری برای از بین بردن آفات و افزایش ماندگاری محصولات مورد استفاده قرار میگیرد. ۵۰۰ هزار تن در سال، اگر در مقیاس زنجیره کشاورزی کشور دیده شود، اهمیت زیرساختی دارد. البته ظرفیت اسمی یک مرکز یا شبکه پرتودهی با میزان واقعی محصول پرتودهیشده تفاوت دارد.
مزیت مهم پرتودهی این است که قرار نیست جایگزین همه روشهای نگهداری و بهداشت مواد غذایی شود. این فناوری باید در کنار بستهبندی مناسب، زنجیره سرد، انبارداری استاندارد، کنترل بهداشت و مدیریت آفات مورد استفاده قرار گیرد. طبعاً پرتودهی یک راهکار عمومی برای حل همه مشکلات غذایی نیست و استفاده از آن در مواردی توصیه میشود که مزیت مشخصی نسبت به روشهای دیگر داشته باشد. بنابراین سیاست درست، تبلیغ فناوری به عنوان یک راهحل جادویی نیست. سیاست درست، انتخاب علمی محصول، دوز مناسب، روش مناسب و مقایسه هزینه و فایده با گزینههای موجود است.
یکی دیگر از مزایای این فناوری، کاهش وابستگی به برخی روشهای شیمیایی کنترل آفات و نگهداری است. در استانداردهای بینالمللی، پرتودهی برای برخی کاربردهای قرنطینهای جایگاه مشخصی پیدا کرده است. البته هر محصول، دوز و فرآیند خاص خود را دارد و نمیتوان یک مقدار ثابت را برای همه محصولات کشاورزی تجویز کرد. از منظر توسعه فناوری نیز پرتودهی کشاورزی اهمیت دیگری دارد. صنعت هستهای زمانی برای اقتصاد ملی ارزش بیشتری ایجاد میکند که دانش تولیدشده در مراکز تحقیقاتی به خدمت مسائل واقعی کشور درآید. کشاورزی یکی از همین مسائل است. وقتی دانش هستهای از آزمایشگاه به یک مرکز پرتودهی منتقل میشود و محصول کشاورز در یک فرآیند استاندارد، کیفیت و قابلیت نگهداری بهتری پیدا میکند، فناوری هستهای از یک مفهوم تخصصی به یک خدمت اقتصادی تبدیل میشود. چنین کاربردهایی همچنین زمینه فعالیت برای مهندسان، متخصصان پرتویی، کارشناسان کشاورزی، صنایع بستهبندی، آزمایشگاههای کنترل کیفیت و شرکتهای دانشبنیان را ایجاد میکنند.
بدیهی است توسعه صنعت هستهای را نباید فقط با تعداد تجهیزات، ظرفیت تأسیسات یا میزان تولید مواد هستهای سنجید. معیار مهمتر، میزان حل مسئله در اقتصاد و زندگی مردم است. وقتی فناوری هستهای در درمان بیماری، تولید رادیودارو، کنترل آفات، افزایش ماندگاری محصول و کاهش ضایعات کشاورزی نقش پیدا میکند، معنای توسعه این صنعت برای جامعه ملموستر میشود.
پرتودهی محصولات کشاورزی از همین منظر یک انتخاب راهبردی است. ایران ما برای حفظ منابع آب و خاک، کاهش ضایعات، افزایش ارزش محصولات کشاورزی و توسعه صادرات به مجموعهای از فناوریهای جدید نیاز دارد و فناوری هستهای یکی از ابزارهای این مجموعه است. ظرفیت اعلامشده ۵۰۰ هزار تن در سال، نقطهای برای گسترش یک زیرساخت ملی محسوب میشود. ادامه این مسیر باید بر پایه پژوهش، استاندارد، اقتصاد پروژه، نظارت دقیق و ارتباط مستقیم با نیاز کشاورز و بازار انجام شود. خوشبختانه سازمان انرژی اتمی در مسیر توسعه فناوریهای نوین هستهای از جمله پرتودهی شتابان در حرکت است و نتیجه آن تضمین رفاه عمومی است.
