جوان آنلاین: روایتها درباره دخل ارزی کشورمان یکسان نیست، به طوری که برخی از کاهش منابع و محدودیت دسترسی به ارز سخن میگویند و در مقابل برخی به استناد وزارت نفت، از فروش بیش از ۱۱ میلیارد دلار نفت و وصول ۵/۷ میلیارد دلار درآمد نفتی در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ خبر میدهند و بانک مرکزی نیز افزایش خالص ۱/۴ میلیارد دلاری ذخایر اسکناس را اعلام کرده است، با این توضیح که این افزایش از خرید ارز در بازار داخلی حاصل شده و به معنای ورود منابع جدید ارزی نیست. بنابراین اعدادی که درباره فروش نفت، درآمدهای وصول شده و ذخایر بانک مرکزی منتشر شدهاند، لزوماً به یک مفهوم اشاره ندارند و برای پاسخ به این سؤال که کشورمان چه میزان پول در اختیار دارد باید منشأ، محل نگهداری و امکان استفاده از هر کدام از این منابع مشخص باشد که نیست.
معمولاً یک رویهای در بین مسئولان، مخصوصاً حوزه اجرایی وجود دارد که هرگاه قافیه مدیریت کشور تنگ میشود به روایتهای متناقض و بعضاً «تقصیر دیگران است» روی میآورند. این روزها نیز شاهد هستیم دولتمردان با وجود عملکرد خوب در جریان جنگ تحمیلی رمضان، برای توجیه مشکلات اقتصادی که بهزعم خبرگان منشأ اصلی آن وضعیت مدیریت داخلی است، از «نداریم»، «نمیتوانیم»، «نمیگذارند»، «تحریم هستیم» و الیآخر استفاده میکنند و یکی از ساحتهای این رویه مربوط به وضعیت منابع ارزی کشورمان است و فرامتن این مطالب آن است که کشور مشکل منابع ارزی دارد، ولی روایتها در خصوص این ادعا متفاوت است.
خبرگزاری فارس سه روز قبل در مطلبی نوشت: «طبق اطلاعات کسب شده از وزارت نفت، ۵/۷ میلیارد دلار ارز نفتی مرتبط با فروش چهار ماه اول سال در اختیار بانک مرکزی قرار گرفته است. این رقم ۵/۱ برابر درآمد نفتی در چهار ماه اول سال قبل است. طبق روند بلندمدت هزینههای دلاری دولت، درآمد نفتی چهار ماه اول سال کفاف همه مخارج ارزی دولت از تیر تا دیماه امسال را پشتیبانی میکند.» این رسانه روز گذشته نیز در مطلبی نوشت: «رئیس بانک مرکزی عبدالناصر همتی اخیراً گفته که از دیماه تاکنون ۱/۴ میلیارد دلار به ذخایر بانک مرکزی اضافه شده است. همتی آخر خردادماه امسال هم گفته بود که از اول جنگ تا الان ۵/۴ میلیارد دلار به ذخایر ارزی کشور اضافه شده است. با این حال «پول نداریم» یکی از کلیدواژههای پرتکرار رئیسجمهور است. «پارسال ۶میلیارد دلار بنزین وارد کردیم، اما امسال پول نداریم»، «وقتی پول نداریم توقع ایجاد نکنیم» و «هزینهها چند برابر شده، نمیتوانیم نفت بفروشیم»، تنها نمونههایی از جملات رئیسجمهور است. طبق اعلام وزارت نفت، ۵/۷ میلیارد دلار ارز فروش چهار ماهه نفت ابتدای امسال نیز در اختیار بانک مرکزی قرار گرفته است.»
پیرو انتشار چنین مطلبی درباره افزایش ذخایر ارزی بانک مرکزی، این بانک در اطلاعیهای اعلام کرد که برداشتهای صورت گرفته از این موضوع و انتساب آن به ادعای وجود منابع ارزی جدید یا در اختیار بودن منابع حاصل از فروش نفت، فاقد دقت لازم است. در اطلاعیه بانک مرکزی که خبرگزاری ایرنا آن را منتشر کرده، آمده است: «رقم ۵/۴ میلیارد دلار که پیشتر به آن اشاره شده، مربوط به خرید ارز از بازار داخلی و جمعآوری مازاد عرضه ارز در چارچوب مدیریت بازار و عملیات ارزی بانک مرکزی بوده است. بنابراین این رقم به معنای ورود منابع ارزی جدید از محل درآمدهای نفتی یا منابع خارجی به ذخایر کشور نیست. در خصوص موضوع افزوده شدن ۴/۱ میلیارد دلار به ذخایر اسکناس نیز خاطرنشان میشود این منابع نیز از بازار داخلی جمعآوری شده است. از دیماه سال گذشته تاکنون در چارچوب عرضه ارز توافقی با کارت ملی در صرافیها، یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار در این طرح، خریداری و تنها ۳۰۰ میلیون دلار عرضه شده که به معنای افزایش خالص یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلاری ذخایر اسکناس بانک مرکزی است. بنابراین برداشتهای صورت گرفته از این موضوع و انتساب آن به ادعای وجود منابع ارزی جدید یا در اختیار بودن منابع حاصل از فروش نفت، فاقد دقت لازم است. آمار و اطلاعات مربوط به منابع و مصارف ارزی کشور، صرفاً از طریق مجاری رسمی بانک مرکزی و مراجع ذیربط اطلاعرسانی خواهد شد. بنابراین از رسانهها و فعالان فضای مجازی درخواست میشود در انعکاس اخبار تخصصی حوزه پولی و ارزی از تفسیرهای غیرمستند و نتیجهگیریهای نادرست پرهیز کنند.»
پول هست یا نیست؟
همچنین برخی معتقدند فروش نفت به خودی خود به معنای قرار گرفتن تمام درآمد آن در دسترس دولت نیست، چراکه مسیر دریافت ارز، نحوه انتقال پول، تعهدات ارزی و محل مصرف منابع، هر کدام بر میزان نقدینگی قابل استفاده اثر میگذارند، به همین دلیل میان رقم فروش نفت و پولی که در هر لحظه برای تأمین نیازهای داخلی قابل استفاده است، تفاوت وجود دارد. البته در مورد ذخایر بانک مرکزی نیز همین تفکیک را قائل هستند. بنابراین این اظهارات باعث میشود پاسخ به پرسش «پول داریم یا نداریم»، دو بخش داشته باشد، به عبارتی اگر منظور از پول، وجود جریان درآمد ارزی و امکان فروش نفت باشد، آمار منتشر شده از فروش بیش از ۱۱ میلیارد دلار نفت در چهار ماه نخست سال و وصول ۵/۷ میلیارد دلار درآمد نفتی، روایت کمبود مطلق را تأیید نمیکند و اگر منظور منابع نقد و آماده مصرف در هر زمان باشد، صرف وجود درآمد نفتی یا افزایش ذخایر اسکناس به تنهایی برای پاسخ کافی نیست.
ضمناً آمار فروش نفت به همینجا محدود نمیشود، چه آنکه برخی نیز به اطلاعات منتشر شده درباره تجارت ایران و هند استناد میکنند که این کشور در ماههای آوریل و میسال ۲۰۲۶ دو محموله نفتی به ارزش مجموع ۷۰۶ میلیون دلار از ایران وارد کرده است و در چهار ماه نخست سال نیز درآمد نفتی ۵/۷ میلیارد دلار اعلام شده که نسبت به سال گذشته افزایش داشته است.
از سوی دیگر، یک ارزیابی کارشناسی منتشر شده در همین گزارشها مدعی است پیش از امضای تفاهمنامه پایان جنگ، ۵/۱۱ میلیارد دلار نفت فروخته شده بود که این رقم معادل ۳۸ درصد درآمد نفتی پیشبینی شده در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ عنوان شده است و با توجه به اینکه در زمان امضای تفاهمنامه تنها حدود یکچهارم سال سپری شده بود، این رقم از نظر نسبت با برنامه سالانه، بالاتر از سهم زمانی سپری شده قرار داشته است.
فروش نفت با ذخایر ارزی یکی نیست
موضوع دیگری که در این بحث مطرح شده، نفت ذخیره شده روی آب است و براساس دادههای مورد استناد برخی رسانهها، پیش از امضای تفاهمنامه بیش از ۵۰ میلیون بشکه نفت ایران خارج از محدوده محاصره قرار داشت. با فرض صادرات روزانه حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه، این مقدار از نظر نظری امکان ادامه صادرات برای بیش از یک ماه را فراهم میکرد. این محاسبه البته به فروش، دسترسی به مسیرهای حملونقل و شرایط بازار وابسته است و نباید آن را معادل پول نقد موجود در حسابهای کشور دانست. در بخش کالاهای اساسی نیز روایتهای متفاوتی مطرح شده است. در برخی اظهارات از احتمال پایان یافتن ذخایر کالاهای اساسی در مدت کوتاه سخن گفته میشد. در مقابل، ارزیابی کارشناسی منتشر شده رسانهها، نشان میداد حتی با فرض توقف واردات دریایی، ذخایر موجود حداقل تا پایان شهریور کفایت میکرد. همین ارزیابی بعدتر میزان تأمین ذخایر را تا پایان آذرماه نیز کافی دانسته است. این بخش از اطلاعات، اظهارنظر کارشناسی است و در متن اطلاعیههای رسمی بانک مرکزی یا وزارت نفت تأیید نشده است. ارقام موجود یک پاسخ ساده و صفر و یکی به پرسش درباره پول کشور ارائه نمیکنند و طبعاً کشورمان در ماههای مورد بحث درآمد نفتی داشته، فروش نفت متوقف نشده و حجم ذخایر اسکناس بانک مرکزی نیز از طریق عملیات داخلی افزایش یافته است، ولی در عین حال، این دادهها به معنای آن نیست که تمام ارز حاصل از فروش نفت در هر لحظه بدون محدودیت در اختیار دولت قرار داشته است.
در مجموع، اعداد و آمارهای منتشر شده درباره منابع ارزی کشورمان، به خودی خود پاسخ روشنی به این سؤال نمیدهند که پول هست یا نیست! فروش بیش از ۱۱ میلیارد دلار نفت، وصول ۵/۷ میلیارد دلار درآمد نفتی و افزایش خالص ۴/۱ میلیارد دلاری ذخایر اسکناس، هر کدام به بخشی از چرخه منابع ارزی مربوط هستند و نمیتوان آنها را بدون توضیح درباره منشأ، محل نگهداری و میزان دسترسی، معادل یکدیگر دانست. از سوی دیگر، طرح ادعای کمبود منابع نیز بدون ارائه جزئیات دقیق درباره میزان درآمد وصول شده، تعهدات ارزی و منابع قابل استفاده نمیتواند وضعیت کاملی از شرایط مالی کشور ارائه دهد و تفاوت میان اظهارات مسئولان، گزارش رسانهها و برداشتهای کارشناسی، بیش از آنکه به روشن شدن وضعیت کمک کند، زمینه برداشتهای متفاوت را فراهم میکند. دولت که مسئول اداره امور کشور و پاسخگوی وضعیت اقتصادی است، باید درباره میزان منابع ارزی، درآمدهای وصول شده، ذخایر و منابع قابل استفاده، اطلاعات دقیق و قابل سنجشی ارائه کند و شفافیت در این حوزه فقط برای رفع ابهام عمومی نیست، بلکه مانع شکلگیری روایتهای متناقض درباره توان مالی کشور میشود و امکان قضاوت دقیقتر درباره تصمیمهای اقتصادی دولت را فراهم میکند.
