جوان آنلاین: «غیبت» از اعمالی است که هم از نظر عقلی قبیح و هم از نظر شرعی حرام و گناه کبیره است؛ رذیلهای که از رذایل نفسانی درون انسان نشئت میگیرد و چه بسا انسان در مواردی از ریشههای آن غافل باشد و در دام این کبیره گرفتار شود. از اینرو تلاش برای شناخت چیستی غیبت، تبعات آن، راههای ترک و مقابله با آن اهمیتی دوچندان برای مؤمنان و جامعه اسلامی دارد. از جمله کتابهایی که به دقت، اما روان و کاربردی به این مسئله میپردازد کتاب «غیبت» از مجموعه اخلاق ربانی (دوره ۹ جلدی آفات زبان) است که براساس سلسله جلسات اخلاقی آیتالله حاجآقا مجتبی تهرانی (ره) تنظیم شده است. آنچه پیشرو دارید گزارشی اخذ شده از صفحات ۷۳ تا ۸۶ این کتاب است که به آثار دنیوی و اخروی غیبت میپردازد و نشان میدهد چرا تا این حد «غیبت» مورد مذمت دین است.
آثار بسیاری بر غیبت متأثر است که موجب میشود این عمل بسیار قبیح و در زمره گناهان کبیره قرار گیرد. به اجمال میتوان تبعات غیبت را به دو دسته تبعات دنیوی و تبعات اخروی تقسیم کرد که در ادامه توضیحاتی در خصوص هر یک خواهد آمد.
تبعات دنیوی غیب
از نظر دنیوی غیبت دارای تبعاتی است که نظم اجتماعی را تخریب میکند و آثار جبرانناپذیری را برجای میگذارد:
۱) فاش شدن نقایص انسان در دنیا: اگر انسان آبروی کسی را با غیبت کردن در معرض خطر قرار بدهد، خداوند آبروی او را در معرض خطر قرار میدهد و اگر انسان بخواهد با غیبت کردن کسی را رسوا کند خداوند او را در همین دنیا رسوا میکند. امام صادق (ع) میفرمایند: «لا تَغتَبْ فتُغتَبُ...!» غیبت نکن که از تو غیبت مىشود؛ یعنی اگر تو از کسی غیبت کنی، غیبت تو را خواهند کرد. تو اگر عیب و نقص دیگری را برملا کردی، عیب و نقصت را برملا میکنند. تو هستی که از عیوب و نقایصت به سبب سرپوش برداشتن از عیوب و نقائص دیگران، سرپوش برمیداری.
۲) ایجاد دشمنی: غیبت دشمنیآور است. انسان اگر نقایص برادر مؤمنش را پشت سرش بازگو کند، بین او و دوستش دشمنی ایجاد میکند. در روایات دارد که دوگونه دشمنی است؛ هم دشمنی بین برادران ایمانی و هم دشمنی در ارتباط با خداوند مطرح است، چون شخص غیبتکننده خود را مورد غضب خداوند قرار داده است، هم خشم بنده را به سوی خود جلب کرده است و هم خشم الهی را. امام علی (ع) میفرمایند: «از غیبت بپرهیز، چون غیبت موجب میشود که مورد خشم، دشمنی و غضب خدا و همچنین مردم قرار بگیری.»
۳) سلب اعتماد: یکی دیگر از تبعات دنیوی زشت غیبت این است که سلب اعتماد میکند. اگر انسان عیب و نقص برادر مؤمنش را در پشت سرش بگوید، اعتماد موجودین را نسبت به آن برادر غایبش سلب کرده است. وقتی نقایص او را گفت، حتی اعتماد موجودین را نسبت به خودش سلب کرده است و دیگر به او هم اعتماد نمیکنند. میگویند: آدم منظمی نیست و رسوا میکند. درحالیکه جامعهای با ارزش است و میتواند حرکت مادی و معنوی داشته باشد که در آن، حس اعتماد حاکم باشد. این کار انسجام جامعه را به هم میریزد.
۴) ایجاد حس بدبینی: یکی از آثار زشت غیبت این است که وحدتی که باید حاکم باشد از بین میرود. سلب اعتماد، یگانگی را در جامعه از بین میبرد. همه از همدیگر باک دارند و همه به همدیگر بدبین میشوند. حس اعتماد میرود و به جایش حس بدبینی میآید. یگانگی میرود و تفرقه میآید.
۵) تبلیغ زشتیها و قبحشکنی: با نقل کردن نقص و عیب برادر مؤمن در پشت سرش نوعی تبلیغ زشتیها میشود. از سویی بازگو کردن عمل زشت قبح عمل زشت را از بین میبرد. یک وقت انسان به ذهنش چنین میآید که این کار انجام نمیشود یا امثال این افراد چنین کارهایی نمیکنند، اما با بازگو کردن مکرر این عمل و پردهبرداری از انجام شدن کاری، آن قبحی که ابتدا و قبل از این غیبت کردن وجود داشت، در ذهن و درون انسانها میشکند، زیرا شنوندههای غیبت مثلاً با خودشان میگویند پس چنین کارهایی انجام میشود یا اینکه فلانی هم چنین کاری میکند! از سویی اگر شنونده غیبت هیچ عکسالعملی در برابر غیبت نشان ندهد، یا عکسالعملش موافق باشد، یعنی طبق خواسته غیبتکننده باشد، موجب جرئت دادن به غیبت کردن و گسترش فعل غیبت خواهد شد.
تبعات معنوی غیبت کردن در دنیا
از حیث معنوی نیز غیبت تبعاتی دارد که به مراتب از تبعات دنیوی سنگینتر است و موجب ضربه به فرد غیبتکننده و دین او میشود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «غیبت اثرش در دین شخص مسلمان سریعتر از آن بیماری است که اگر به بدن برسد، بدن را میخورد و نابود میکند.» این بیماری، خاص و در اندرون انسان است؛ یعنی یک بیماری است که اگر به سراغ دین انسان بیاید، دین انسان را از بین میبرد. کنایه از این است که سریع روی دین اثر میگذارد. [یکی از دلایل آن که]غیبت مانع از قبولی اعمال صالح انسان تا ۴۰ روز میشود. در روایت اینگونه دارد: نمازهایی که انسان میخواند و روزههایی که میگیرد تا ۴۰ روز پذیرفته نمیشود، نه اینکه اعمال انسان باطل است. این دو مفهوم متفاوت است. تعبیر روایات این است: «بطل صلاه وصوم»، منظور روایت بطلان فقهی نیست، یعنی در روز قیامت مؤاخذه نمیکنند که چرا نماز نخواندی؟ اما نماز برای او فایدهای ندارد. این حرف دیگری است که آن اثری که انسان باید از اعمال صالح بگیرد، نمیگیرد. پیغمبر اکرم (ص) میفرمایند: «مَنِ اِغْتَابَ مُسْلِماً أَوْ مُسْلِمَةً لَمْ یَقْبَلِ اَللَّهُ صَلاَتَهُ وَ لاَ صِیَامَهُ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ لَیْلَةً إِلاَّ آن یَغْفِرَ لَهُ صَاحِبُهُ» اگر کسی غیبت بکند، خداوند نماز و روزه او را تا ۴۰ شبانهروز نمیپذیرد تا اینکه آن شخصی را که از او غیبت کرده است از او بگذرد.
حتی در مورد استجابت دعا هم [همین مسئله را]در روایات داریم؛ همانطور که داریم یکی از آثار حرامخواری این است که اگر کسی مال حرامی را بخورد تا ۴۰ روز دعایش مستجاب نمیشود. حتی در یک روایت دارد غیبت، فرد غیبتکننده را «نقض وضو» میکند، یعنی طهارتش را از بین میرود. معنایش این نیست که وضویش باطل میشود، بلکه نورانیتی که انسان از ناحیه وضو به دست میآورد با غیبت از بین میرود. در مورد تکتک اعمال صالح چنین روایاتی آمده است که غیبت اثر آنها را از بین میبرد و انسان بهرهای از حسناتش نمیبرد. حسنات از غیبتکننده قبول نمیشود و غیبت تا ۴۰ روز از آثار حسنات جلوگیری میکند، مگر اینکه صاحب غیبت او را بیامرزد؛ بنابراین غیبت نورانیت باطنی را از بین میبرد و تاریکی میآورد.
تبعات غیبت کردن در آخرت
از نظر آخرت نیز اگر انسان توبه نکند و رضایت غیبت شونده را به دست نیاورد، آنگونه که در اسلام روایات دارد؛ حسناتش به نامه عمل کسی که از او غیبت کرده است، منتقل میشود. در روایتی از رسول اکرم (ص) آمده است: در روز قیامت شخصی را در پیشگاه عدل الهی میآورند و نامه عملش را به دستش میدهند. او میبیند از کارهای خوبی که انجام داده است خبری نیست، کارهای نیکش را نمیبیند. او به خداوند میگوید: اشتباه شده است؛ خدایا این نامه عمل من نیست! طاعات من در آن نیست! به او گفته میشود پروردگار تو نعوذبالله هیچگاه فراموش نمیکند؛ عمل تو به دلیل غیبت کردن از مردم از بین رفته است. سپس شخص دیگری را میآورند و نامه عملش را به او میدهند؛ وقتی آن را نگاه میکند در آن حسنات بسیاری میبیند. به خداوند میگوید: این نامه عمل چه کسی است؟! من این طاعات را انجام ندادهام! به او گفته میشود فلانی غیبت تو را کرد و حسناتش به تو داده شد؛ بنابراین اگر انسان موفق به توبه نشود، غیبت این چنین در روز قیامت ضربه میزند. در باب همین مسئله توبه نیز در روایات داریم که اگر کسی که از برادر مؤمن یا خواهر مؤمنهاش غیبت کرده است، موفق به توبه بشود، آخرین کسی است که وارد بهشت میشود! یعنی اگر توبه بکند، استحلال هم بکند و غیبتشونده هم بگوید، حلالت کردم! با وجود این، آخرین کسی است که وارد بهشت میشود. اگر هم موفق به توبه نشود، اولین کسی است که وارد جهنم میشود!
مهمترین عقوبت غیبت کردن
اگر بخواهیم همه مواردی را که در روایات در مورد تبعات معنوی غیبت آمده است، خلاصه کنیم، میتوان گفت که «غیبت به آن رشته دوستی که مخلوق با خالق دارد، ضربه میزند و انسان را از ولایتالله خارج میکند و به ولایت شیطان داخل میکند که همه اینها از عقوبات آن است.» اثر غیبت این است! یعنی انسان آن چنان سقوط میکند که از آن اوج و عظمتی که باید در ارتباط با بینهایت داشته باشد در حضیض ذلت قرار میگیرد. آیا ارزشش را دارد؟ اگر هیچ اثری از آثار زشت بر غیبت مترتب نبود و فقط این بود که انسان از خدا دور میشد، یعنی قرب و وصل، مبدل به هجران میشد و آن هم چه هجران و طردی! همین کافی بود که انسان چشم خود را باز کند.
