جوان آنلاین: قدمت شعر و شاعران آیینی به زمان حضرت رسول اکرم (ص) میرسد از حسان بن ثابت انصاری خزرجی که صحابی پیامبر بوده تا دعبل و همام بن غالب تحیمی بصری مشهور به فرزدق.
شعر آیینی در ایران نیز قدمتی دیرینه دارد؛ از محتشم کاشانی، مقبل اصفهانی، ادیب نیشابوری تا عصر حاضر ما حاج علی انسانی.
توجه ویژه اهل بیت (ع) به شعرایی که در مدح اهل بیت (ع)، خاصه برای سیدالشهدا (ع) شعر میسرودند، در تاریخ ثبت و ضبط است. امام صادق (ع) در پاسخ به سؤال کسی که درباره شاعران پرسیده بود، فرمود: «مَن قالَ فِینا بَیتَ شِعرٍ بَنَى اللّه ُ تعالى لَهُ بَیتا فی الجَنَّةِ» هرکس درباره ما یک بیت شعر بگوید، خداوند متعال در بهشت یک خانه برایش بسازد. به مناسبت فرارسیدن ماه عزای سیدالشهدا (ع)، ۹ مجموعه شعر از کتابهای منتشر شده سوره مهر که اختصاصاً با موضوع عاشورای حسینی سروده شدهاند پیشنهاد میشود.
کتاب «سوختگان غمت» | مجموعهای از روایتهای شاعران آیینی از پشت پرده سرایش اشعارشان
این کتاب مجموعهای است از روایتهای شاعران آیینی از پشت پرده سرایش اشعارشان؛ روایتهایی از درک عمیق وقایع و احساسات که نمیتوان آن را در دنیای معمولی آدمها، غیر از زیر پرچم امام حسین، ورق زد. توضیح حلاوت غم سیدالشهدا (ع) برای آدمهای دنیای معمولی سخت است. در این عالم نمیتوان معنی این بیت را برای هر کسی شکافت: «ای که به عشقت اسیر خیل بنیآدماند / سوختگان غمت با غم دل خرماند.»
«مصاریع مذبوح» مجموعه رباعی عاشورایی
«مصاریع مذبوح» مجموعه رباعیهای عاشورایی است که متناسب با شبهای ماه محرم به صورت موضوعی تدوین شده است. این رباعیها در ۱۴پرده از ورود کاروان امام حسین (ع) به کربلا آغاز شده و سپس به وصف هر یک از شخصیتهای برجسته عاشورا از جمله حضرت زینب (س)، حضرت سجاد (س)، حضرت علی اصغر (ع) و چند چهره دیگر میپردازد.
زارعی در پایان پرده چهاردهم از «وهب»، «جون»، «مختار ثقفی»، «توابین» و «عمرسعد» نیز اشعاری برای مخاطب سروده است.
پیام سرخ شهیدان کربلا این است | که در مصاف ستم ایستاده باید مرد
اشعار کتاب «ایستاده باید مرد» علاوه بر تصویرسازی و برجستگی وجوه هنری و شعری، از ظرافتهای فکری و احساسات دقیق معنوی نیز برخوردار است. شعرها در سبک شعر کهن و در قالبهای مختلف شامل چکامه، غزلواره، مثنوی و رباعی سروده شده و در آن از زبان حال شخصیتهای کربلا، فضاهای تأثیرانگیز و پراحساس ساخته شده است.
این کتاب در مجموع شامل ۹۰شعر عاشورایی است؛ هشتشعر در قالب چکامه، ۳۰شعر در قالب غزل و غزلواره، ۳۰شعر در قالب رباعی، هشتشعر در قالب مثنوی و سهشعر هم در قالبهای دیگر هستند.
در این اشعار فضایل و مناقب هر یک از شخصیتها و شهیدان کربلا به زبانی ساده در قالب شعر و نظم سروده شده است.
«کعبه اهل حرم»، «از قتلگاه»، «شهر آفتاب»، «بانگ رحیلی برنخاست»، «چه زیبا ایستاده»، «در جستوجوی خیمهها»، «رجعت سرخ» و «ایستاده باید مرد» عنوان برخی شعرهای این مجموعه است.
«من مات من العشق» مجموعه شعر آیینی
«من مات من العشق» دومین عنوان کتاب شعری است که مهدی زارعی با محوریت شعرهای آیینی سروده است.
این کتاب در ۱۲دفتر با موضوعات توحیدی، ۱۴ معصوم (ع)، حضرت محمد (ص)، حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه (س)، امام حسن مجتبی (ع)، عاشورایی، امام سجاد (ع)، امام صادق (ع)، امام رضا (ع)، حضرتمهدی (عج) و انقلاب اسلامی و دفاعمقدس گردآوری شده است.
«هر طرف آواز غم» نوحهخوانی در شوشتر
«هر طرف آواز غم»؛ نوحهخوانی در شوشتر که به کوشش «متین رضوانیپور» گردآوری شده است، حاوی ۷۲ نوحه معروف از نوحهخوانان شهر شوشتر در مورد واقعه کربلا است. نوحههای مذهبی شهرستان شوشتر به همراه آوانگاری (نتنویسی) اشعار، در این کتاب گنجانده شده است. این کتاب یک اثر ارزشمند در زمینه ثبت نغمهها و اشعار مورد استفاده نوحهخوانان است که در انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است. در این کتاب برای هر کدام از معصومین نوحههایی گردآوری شده است که آوردن متن نوحهها به علاوه گوشهها و ردیفهای هر نوحه را میتوان از ویژگیهای بارز کتاب دانست.
نوحهخوانی، یکی از آیینهای قدیمی شیعیان است که در آن به سوگواری و بیان مصیبت بزرگان دین میپردازند. نوحهخوانی که یکی از شاخههای موسیقی مذهبی است از دیرباز در ایران رواج داشته و امروزه به عنوان یک سنت و فرهنگ مقبول در سراسر کشور شناخته شده است. اهمیت نوحهخوانی در ایران آنچنان زیاد بوده است که نوحهخوانهای معروف هر شهر و دیار، جزو افراد قابل احترام و صاحبنفوذ در وقایع اجتماعی به حساب میآمدند. ارتباط دیرینه نوحهخوانی با موسیقی سنتی و محلی ایران، باعث شده است تا نوحهخوانی در هر نقطه جغرافیایی ایران، رنگ و بوی خاص خود را داشته باشد و شنونده آشنا با موسیقی، در نوحههای هر منطقه، ریشههایی از موسیقی کهن مردم آن دیار را تشخیص دهد.
آوانگاری علی شادکام و ثبت این نغمهها در قالب موسیقی، این کتاب را تبدیل به اثری ارزشمند و ماندگار برای علاقهمندان موسیقی و نغمههای مذهبی کرده است. نوحهخوانان شوشتر، به دلیل تسلط خود به آواهای بومی و سنن مردم استان خوزستان، سالهاست برگزارکننده یکی از پرشورترین مراسمهای عزاداری در ایام محرم و روز عاشورا هستند و این کتاب، نمایانگر گوشهای از هنر ناب نوحهخوانان این شهر تاریخی ایران است.
شوشتر از شهرستانهای شمالی استان خوزستان با مساحت ۳هزارو۳۴۰ کیلومتر مربع و مرکزیت شهر شوشتر است. فاصله آن تا اهواز ۹۲کیلومتر و تا تهران ۸۳۱کیلومتر است. کوههای بختیاری، شهرستانهای دزفول و شوش دانیال از شمال، مسجدسلیمان از خاور، اهواز از جنوب و رامهرمز از جنوب باختری در برش گرفتهاند.
شبهجزیرهای است ملقب به «دارالمؤمنین» با پیشینهای چندهزارساله در کنار رود کارون که ساختار مکانهای طبیعیاش دل هر بینندهای را میرباید. نامیدن این شهر به «چهلپیر» به دلیل دارا بودن بیش از ۴۰ بقعه و زیارتگاه است؛ مانند بقعه مالک (نخستین سردار شهید اسلام در ایران)، بقعه امامزاده عبدالله (از نوادگان امام سجاد (ع))، بقعه سیدمحمد (فرزند امام موسی کاظم (ع)) و قدمگاه و زیارتگاه حضرت صاحبالزمان (عج).
«خطبه اصغر» | منظومهای برای حضرت علی اصغر (ع)
کتاب «خطبه اصغر» یک منظومه دینی است و منظومه دینی یکی از انواع ادبیات حماسی است. زمینه حماسهنامه دینی، شرایط خاص تاریخی و اجتماعی است.
معمولاً اقوامی که تاریخی پرفراز و نشیب آکنده از جنگ یا صلح داشته، دارای حماسه پهلوانی هستند مانند یونانیان و ایرانیان باستان. اما در دوره تثبیت زندگی، چالشهای مذهبی درونقومی رخ مینماید. در این موقعیت حماسههای دینی و فلسفی پدید میآید؛ نمونههای آن در مصر، هند و چین باستان.
لبان کودکان خشکیده و من دوبیتی با ردیف آب دارم
این کتاب مجموعه شعرهای عاشورایی است و در چهار فصل با عناوین «هزاران چشمتر باران»، «دوبیتی با ردیف آب»، «سرمشقها» و «از این دست» سروده شده است.
این مجموعه عاشورایی حاوی ۱۰۳دوبیتی است و در ۸۸صفحه چاپ شده است. دوبیتیهای این کتاب از نظر محتوایی در حالوهوای امروزی و با نگاهی جدید به مسئله محرم و عاشورا پرداخته است. نگاه شاعر در این دوبیتیها نگاه مصیبتی و مرثیهای صرف نیست، بلکه بیشتر به شکوه عاشورا و زیباییهای آن پرداخته و با زبانی ساده، امروزی و با بیانی صمیمی که از ویژگیهای ذاتی دوبیتی هستند، به روایت کربلا پرداخته است.
«من میگویم شما بگریید» مراثی عاشورایی
کتاب «من میگویم، شما بگریید» مراثی عاشورایی، مجموعه نوحههایی زیبا از شاعران مختلف است که از سوی علیرضا قزوه گردآوری شدهاند. امروزه شعرهای برخی مداحان بیش از آنکه دل را بارانی کند، جنبه خودنمایی دارد. به همین خاطر علیرضا قزوه تصمیم بر این داشته تا اشعاری از شاعران بزرگ ایران زمین که در رابطه با امام حسین (ع) و واقعه کربلا سروده شدهاند را در قالب کتابی پربار منتشر نماید. اشعار کتاب «من میگویم، شما بگریید» را میتوان بر منابر خواند و با آنها گریست. شما اگر چه بعضی از شعرهای این کتاب را به کرات شنیدهاید، اما باید بدانید که شعر خوب و با اصالت همیشه تازگی خود را حفظ میکند. علیرضا قزوه سعی بر این دارد تا در اشعار این کتاب ایرادات دستوری و به ویژه محتوایی کمتری دیده شود.
لازم به ذکر است که مرثیههای عاشورایی کتاب حاضر از اشعار شاعران بزرگی همچون مولانا گرفته تا محتشم کاشانی، اقبال لاهوری و... را شامل میشود. همچنین «این حسین کیست؟»، «ای پدر جان همرهان بستند بار»، «ناله عشق است و آتش میزند»، «زینب اسیری رفت و ما بر جای بودیم» و... از سرفصلهای مختلف این کتاب هستند.
کتاب حاضر، مجموعه شعرهای عاشورایی است که در سه مطلع و در قالبهای غزل، قصیده، مثنوی و رباعی گردآورده شده است. مطلع اول کتاب برگزیده شعرهای عاشورایی است که با شعر بلند علی معلم «تاوان این خون تا قیامت ماند بر ما» آغاز شده و با شعر «نیمی از خورشید» سعید بیابانکی به پایان میرسد.
مطلع دوم کتاب، برگزیده شعرهای عاشورایی کودک و نوجوان است که با شعر «ظهر روز دهم» دکتر قیصر امینپور آغاز میشود: «روز عاشوراست / کربلا غوغاست / کربلا آن روز غوغا بود / عشق تنها بود / و... باغی از گل رست / روز عاشوراست / باغ گل، لبتشنه و تنهاست / عشق، اما همچنان با ماست» و با شعر «عزای نخلها» از مجید ملامحمدی پایان مییابد: «نگاه غنچهها در حسرت آب / تمام نخلهای سبز بیتاب / و یک کودک میان خیمه بیحال / به روی دست مادر رفته در خواب و...»
مطلع سوم کتاب به برگزیده شعرهای عاشورایی شاعران جوان، ویژه اولین و دومین همایش ادبی – هنری عاشورا، اختصاص دارد که با غزل «نیزهزار فاجعه» از مرتضی اردستانی آغاز میشود: «یک آسمان پشت نگاهت شعلهور بود / وقتی که ماه هاشمی بیدست و سر بود / در نیزهزار فاجعه، در ظهر تاریک / بر روی دشت نیزهها خورشید سر بود» و با غزل «شاه شهیدان» از نیرهالسادات هاشمی پایان مییابد: «در حیرت کویر به باران رسیدهام / شادم که این چنین به بهاران رسیدهام / امشب در این کشاکش زیبای ابر و باد / خیس غزل به نقطه طوفان رسیدهام»
در بخش مثنویهای کتاب، مثنوی «افسوس بسیط واژه محدود است» از اسماعیل امینی را میخوانیم: «آتش بزنای شراره در جانم /ای شعله بیامان بسوزانم / طوفان بلا! درنگ کن امشب / در کاسه ما شرنگ کن امشب» و مثنویهایی از نجمه زارع، حمید محسنپور، حسن هدایتی، عباس احمدی و...
بخش آخر کتاب به سپیدسرایی و رباعیات اختصاص دارد که شعرهای سپیدی از مریم سقلانی، مریم خاکبازان، آزاده سقلانی و... آمدهاند؛ شعر سپیدی از مریم سقلانی چنین است: «خدا بود و خون خدا / و اسبی رها در باد / و گوی قتلگاه / و شعلههای به خاکستر نشسته شقاوت و...»
در بخش رباعیات، چند رباعی از نغمه مستشار نظامی و علی حاجتیان فومنی آمده است که زیبا به وصف عاشورایی حسینی نشستهاند: «میآمد و آب هم به پایش افتاد / در حنجر خشک نی، ندایش افتاد / آمد و علقمه عطشناک لبش / میرفت و در آب، دستهایش افتاد» رباعی از نغمه مستشار نظامی و رباعی از علی حاجتیان فومنی پایانبخش کتاب است: «وقتی که همه به سنگ عادت کردند / در پیله عافیت اقامت کردند / از صحنه کربلا ملائک با سوز / هفتاد و دو آیه را تلاوت کردند.»
«وحی بر توفان» اشعار مقبل اصفهانی
به گواهی تاریخ، عزاداری به شیوه امروز درصدر اسلام سابقه نداشته و از زمان صفویان بنیان یافته است. از آنجا که صفویان، در جهت محقق ساختن اهداف مذهبی خود، دولتی شیعی تأسیس کرده و اکثریت مردم آن زمان نیز شیعه یا حداقل محب اهلبیت و به ویژه امام حسین بودند، شاهان صفوی به تشویق و علنیسازی و پشتیبانی مالی از مراسم عزاداری شیعی پرداختند تا ارزش و کارآمدی حکومت خود را هرچه بیشتر ارتقا دهند.
