جوان آنلاین: با توجه به اینکه در حال حاضر بسیاری از کشورهای دنیا به دلیل خطرات جبرانناپذیر سوختهای فسیلی برای کره زمین و همچنین به دست آوردن انرژی ارزانتر به سمت انرژیهای تجدیدپذیر همچون بادی و خورشیدی رفتهاند، اما متأسفانه این امر در کشور میسر نشده است و هنوز در ایران اصرار بر تولید برق از طریق سوختهای فسیلی وجود دارد. از سوی رئیس اتحادیه انجمنهای انرژیهای تجدیدپذیر، در کشور یکی از موانع مهم در عدم توسعه انرژیهای تجدیدپذیر وزارت نیروست و نیاز است تا در این حوزه خود را کنار بکشد تا بتوانیم به کمک بخش خصوصی شاهد توسعه تولید برق از طریق انرژیهای تجدیدپذیر باشیم. در این زمینه به سراغ هاشم اورعی، استاد دانشگاه شریف و رئیس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران رفتهایم تا گفتوگویی داشته باشیم.
در ابتدا بفرمایید بحث انرژیهای تجدیدپذیر از چه زمانی در دنیا مهم تلقی شد؟
در اواسط قرن هجدهم میلادی، کار کردن ماشین به جای انسان از بریتانیا آغاز شد که لازمه توسعه و پیشرفت صنعت، استفاده از انرژیهایی همچون زغالسنگ، نفت و گاز بود و در نتیجه بار انقلاب صنعتی بر دوش سوختهای فسیلی گذاشته شد.
این امر در ابتدا باعث تولید بیشتر و توسعه شهرها شد و همچنین پیشرفتهای انسانی را به دنبال داشت که رفاه را برای مردم جهان به ارمغان آورد و این روند تا ابتدای قرن جاری، یعنی حدود ۱۵۰سال، ادامه پیدا کرد.
از سال ۲۰۰۰، با توجه به بحث گرمایش جهانی، زنگ خطر استفاده از سوختهای فسیلی برای کشورهای دنیا به صدا درآمد و زمانی که دانشمندان دنیا تحقیقات خود را در این زمینه انجام دادند، متوجه شدند مقصر اصلی بالا رفتن دمای کره زمین و ضخیم شدن لایه اوزون، استفاده از آلایندههایی همچون زغالسنگ، نفت و گاز است. با توجه به اینکه تا آن زمان تمام برق جهان از طریق این سوختها تأمین میشد، در نتیجه جهان مجبور شد برای جلوگیری از افزایش دمای متوسط کره زمین، مصرف سوختهای فسیلی را کاهش داده و به جای آن انرژیهای تجدیدپذیر همچون بادی و خورشیدی را جایگزین کند.
البته این موضوع هنوز هم با شیب کمی ادامه دارد و بسیاری از کشورهای دنیا همچون امریکا، ترکیه، چین و حتی هندوستان به سمت انرژیهای تجدیدپذیر رفتهاند.
جنگ بین روسیه و اوکراین باعث شد اروپا از گاز روسیه محروم شود و همچنین تنشهای میان ایران و امریکا عاملی شد تا کشورهای دنیا به این نتیجه برسند که دیگر نمیتوانند به دلایل زیستمحیطی و همچنین مسائل امنیتی روی سوختهای فسیلی حساب کنند و باید به دنبال استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر باشند.
در حال حاضر مسئله گرمایش جهانی چقدر مهم است؟
گرمایش جهانی موضوعی نیست که بتوان آن را دستکم گرفت. عمر کره زمین حدود ۵/۴ میلیارد سال تخمین زده میشود و بشر فقط حدود ۳۰۰ هزار سال است که پا روی کره زمین گذاشته است. برخلاف تصور معمول که ما خود را صاحبان کره زمین میدانیم، این موضوع درست نیست؛ بلکه ما به عنوان میهمانان این جهان به حساب میآییم.
در عمر ۵/ ۴ میلیارد ساله زمین، حدود پنج بار زمین در معرض انقراض قرار گرفته که همه آنها ناشی از پدیدههای طبیعی بوده است. هر بار نیز چند میلیون سال طول کشیده تا حیات دوباره بر کره زمین بازگردد و اگر جهان در حال حاضر برای کره زمین کاری نمیکرد، ما برای ششمین بار شاهد انقراض گسترده حیات بودیم.
در سال ۲۰۱۵ کشورهای دنیا با شرکت در کنفرانس اقلیمی پاریس متعهد شدند که تا سال ۲۱۰۰ میلادی دمای کره زمین بیش از ۵/۲ درجه افزایش پیدا نکند، ولی متأسفانه در طی ۱۱سال گذشته به اندازه کافی نتوانستهاند به وظایف خود به درستی عمل کنند؛ چراکه کشورهای در حال توسعه همچون هند و چین حاضر نشدند معادن زغالسنگ خود را ببندند و نیروگاههای خود را تعطیل کنند. در آن کنفرانس مقرر شد کشورهای توسعهیافته تا سال ۲۰۳۰ زغالسنگ را حذف کنند و کشورهای در حال توسعه نیز تا سال ۲۰۵۰ دست از بهرهبرداری از معادن خود بکشند. به نظر میرسد اگر این روند به درستی پیش برود، ظرف دو یا سه سال آینده تقاضا برای سوختهای فسیلی همچون نفت و گاز رو به کاهش باشد. در حال حاضر نیز زغالسنگ در مسیر حذف شدن قرار دارد.
آیا انرژی برق میتواند به اندازه کافی در آینده برای جهانیان فراهم شود؟
در میان هیاهوی جهان برای کاهش و حذف سوختهای فسیلی، تقاضا برای انرژی برق همچنان رو به افزایش است؛ به طوری که در سال ۲۰۵۰ تقاضا برای دستیابی به انرژی برق دو برابر خواهد شد که به آن فرایند «برقیسازی» میگوییم، چراکه عمق نفوذ این انرژی در جامعه انسانی به دلیل ورود به عصر دیجیتال، هوش مصنوعی، ابرهوش مصنوعی و ایجاد مراکز داده و ابردادهها به شدت افزایش مییابد. به نظر میرسد اگر کشورهای دنیا بتوانند به درستی به تعهدات خود عمل کنند، در سال ۲۰۵۰ دو سوم برق جهان را بتوان از انرژیهای تجدیدپذیر تأمین کرد و سهم انرژیهای تجدیدپذیر در تأمین برق جهان نیز افزایش بیشتری خواهد یافت. کشورهایی که به سمت انرژی پاک قدم برمیدارند، مطمئناً به توسعه پایدار نیز دست خواهند یافت.
هماکنون حرکت به سمت انرژیهای تجدیدپذیر در ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
در حال حاضر در کشور مقادیر زیادی نفت، گاز و زغالسنگ وجود دارد و متأسفانه به همین دلیل هیچ برنامه جدی در ارتباط با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر صورت نگرفته است. البته مسئولان نیز موضوع سوختهای فسیلی، آلایندهها و خطری که برای زمین دارند را جدی نگرفتهاند و روزی فرا خواهد رسید که این ردپای کربنی به شدت به کشور آسیب وارد کند و صادرات و صنعت ما را نیز تحتالشعاع قرار دهد.
یکی دیگر از مشکلات کشور این است که ما به شدت در بخش تولید برق به گاز و آب وابسته هستیم و در حال حاضر حدود ۹۸درصد برق تولیدی کشور از آب یا گاز تأمین میشود. البته با این وجود باز هم با کمبود منابعی همچون گاز، آب و برق مواجه هستیم و بهخصوص در فصل زمستان با مشکلات گازی زیادی روبهرو خواهیم بود. تولید گاز در کشور روزانه ۷۵۰ میلیون مترمکعب بود و با این وجود در زمستان حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری داشتیم. متأسفانه به دلیل اینکه دشمن در جنگ اخیر برخی از تأسیسات گازی ما خسارتهایی وارد کرده است، حدود ۲۰۰میلیون مترمکعب از ظرفیت گاز خود را از دست دادهایم و با توجه به کسریهایی که در سالهای قبل داشتیم، امسال نباید منتظر زمستان برای بروز بحران گاز باشیم و بحث کمبود گاز در همین تابستان اتفاق خواهد افتاد.
هماکنون حدود ۱۴ درصد از ظرفیت نیروگاههای کشور متکی به آب است و از طرفی نیز به شدت با محدودیت منابع آبی مواجه هستیم؛ به طوری که در دو یا سه سال اخیر بیشترین برقی که توانستهایم از این طریق تأمین کنیم حدود ۴ درصد بوده است. با این حال مطمئناً در آینده با مشکلات جدی روبهرو خواهیم بود؛ چراکه با وجود کمبود آب و گاز نمیتوان برق را به اندازه کافی تأمین کرد. ضمن اینکه از انرژی هستهای نیز به دلیل گران بودن و محدودیتهای بینالمللی نمیتوانیم به شکل گسترده استفاده کنیم. در کنار آن، به دلیل اینکه امکان بهرهبرداری گسترده از زغالسنگ را نداریم، نمیتوانیم از آن نیز بهرهمند شویم و تنها راه ممکن، استفاده از انرژی ارزان و پاک بادی و خورشیدی است.
مهمترین مشکل عدم توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در کشور چیست؟
متأسفانه حدود ۲۵ سال است که بحث توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در کشور مطرح است، ولی هنوز نتوانستهایم برنامه درستی در این زمینه تدوین و اجرا کنیم و به هیچ عنوان عملکرد ما در این حوزه مثبت نبوده است. مقصر اصلی در این حوزه وزارت نیروست؛ چراکه به جای اینکه خود را کنار بکشد و بگذارد بازار در این زمینه نقشآفرینی کند، همچنان در این حوزه حکمرانی میکند و نمیخواهد از منافع خود دست بردارد. با توجه به دخالتهای دولت و وزارت نیرو، بخش خصوصی هم حاضر نیست در این زمینه قدم بردارد و با توجه به ظرفیتهای بالایی که در حوزه تولید انرژیهای تجدیدپذیر در کشور وجود دارد، به نظر میرسد باید با کمک بخش خصوصی قابلیتها و ظرفیتها شناسایی شده و یک برنامه پنجساله یا ۱۰ ساله تدوین شود تا بتوانیم به موفقیتهای خوبی دست پیدا کنیم. اما با توجه به اصرار وزارت نیرو بر مدیریت تولید انرژی، چندین سال است که آمار دقیقی از پیشرفت در حوزه تولید انرژیهای تجدیدپذیر ارائه نشده است.
کوچکترین سود توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، تأمین برق مورد نیاز کشور است و در ادامه با تولید بیشتر میتوان در حوزه صادرات نیز گام برداشت؛ چراکه این حوزه در حال حاضر در بسیاری از کشورها یک صنعت بزرگ به حساب میآید. با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تولید برق بیشتر، شاهد شکوفایی صنعت در کشور خواهیم بود، اما امروز میبینیم که بسیاری از صنایع کشور به دلیل کمبود گاز و بهخصوص برق با مشکلات فراوانی روبهرو هستند و اغلب آنها مجبور به تعطیلی میشوند.
