استان کرمانشاه با برخورداری از حدود یکمیلیون و ۱۰۰ هزار هکتار مرتع، یکی از مناطق مهم کشور از نظر منابع مرتعی به شمار میرود، اما چرای بیرویه دامها و ورود دامهای کوچرو از سایر مناطق، این سرمایه طبیعی را با تهدید جدی روبهرو کرده است؛ تا جایی که مسئولان منابع طبیعی نسبت به خطر بیابانزایی در مراتع، بهویژه در مناطق مرزی استان هشدار میدهند.
استان کرمانشاه با دارابودن یکمیلیون و ۱۰۰ هزار هکتار مرتع که در سه طبقه متراکم، نیمهمتراکم و تنک دستهبندی میشوند، یکی از استانهای غنی کشور در حوزه مراتع به شمار میرود. با این حال، چرای بیش از حد دامها که گاه از سایر مناطق نیز به این استان کوچ میکنند، زنگ خطر نابودی این منابع طبیعی را به صدا درآورده است.
موضوعی که موجب شد، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با هشدار درباره وضعیت مراتع مرزی استان اعلام کند برای جلوگیری از بروز بحران بیابانزایی باید تدابیر جدی اتخاذ شود.
نقش مراتع در مهار سیلاب
درختچهها، بوتهها و علفزارهایی که در مراتع رشد میکنند نقش مهمی در جلوگیری از جاری شدن سیلاب دارند. این پوشش گیاهی هنگام بارش باران به عنوان ضربهگیر عمل کرده و انرژی جنبشی قطرات باران ـ که عامل اصلی از همپاشیدگی ذرات خاک است ـ را کاهش میدهد و در نتیجه به نفوذ و ذخیره آب در خاک کمک میکند. در مقابل، چرای بیش از حد دامها میتواند با از بین بردن این پوشش گیاهی، اثرات مخربی بر خاک و طبیعت برجای بگذارد و زمینه فرسایش و تخریب زمین را فراهم کند. استان کرمانشاه با دارابودن حدود یکمیلیون و ۶۰۰ هزار هکتار اراضی منابع طبیعی که از این میزان یکمیلیون و ۱۰۰ هزار هکتار آن را مراتع تشکیل میدهد، یکی از استانهای مهم کشور در این حوزه محسوب میشود. با این حال، همین ظرفیت بالا موجب شده است دامداران محلی و حتی دامداران سایر مناطق، دامهای خود را برای چرا به این مراتع بیاورند؛ موضوعی که فشار زیادی بر این منابع طبیعی وارد کرده است.
محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در این باره میگوید: «خطر بیابانزایی در کمین مراتع مناطق مرزی استان است و برای جلوگیری از بروز این بحران باید چارهاندیشی شود.»
مراتع غنی کرمانشاه
طبق آخرین آمار منابع طبیعی استان، از مجموع یکمیلیون و ۱۰۰ هزار هکتار مراتع کرمانشاه، حدود ۱۵۶ هزار هکتار مرتع متراکم، ۴۸۵ هزار هکتار مرتع نیمهمتراکم و ۴۵۹ هزار هکتار مرتع کمتراکم است.
این مراتع شامل مناطقی با پوشش بوتهای، گراسلندها، جنگلهای غیرانبوه و مناطقی است که به دلیل شرایط محیطی امکان تولید جنگل یا زراعت در آنها وجود ندارد و عمدتاً برای چرای دامهای اهلی و حیات وحش مورد استفاده قرار میگیرند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کرمانشاه با اشاره به پراکندگی مراتع استان میگوید: «حدود ۴۲ درصد مراتع استان در مناطق قشلاقی قرار دارند و مابقی در مناطق ییلاقی شرق استان و منطقه اورامانات واقع شدهاند.»
به گفته رستمی، حدود ۱/۴ درصد از مراتع کشور در استان کرمانشاه قرار دارد. همچنین برآورد میشود امسال با توجه به بارشهای مناسب بهاره، حدود ۲۷۵ هزار تن علوفه با ارزش اقتصادی نزدیک به ۹ همت در مراتع استان تولید شود.
صمغهای دارویی مراتع
هرچند یکی از مهمترین کارکردهای مراتع در استان کرمانشاه تأمین خوراک دام است، اما وجود گیاهان دارویی نیز اهمیت این منابع طبیعی را دوچندان کرده است. در حال حاضر گون، کتیرا و سقز از جمله صمغهای ارزشمندی هستند که از دل مراتع استان به دست میآیند و در صنایع مختلف از جمله چاپ و داروسازی کاربرد دارند.
سالانه حدود ۱۲۰ تن کتیرا و سقز در استان تولید میشود که زنان خانهدار روستایی نقش مهمی در استحصال آن دارند و این فعالیت برای بسیاری از آنان به منبعی برای درآمدزایی تبدیل شده است.
از سوی دیگر، گون و کتیرا در صنایع آرایشی نیز کاربرد دارند و در تولید محصولاتی مانند لوسیونها و کرمهای دست مورد استفاده قرار میگیرند. صادرات این محصولات به کشورهایی مانند هند و برخی کشورهای اروپایی از جمله فرانسه، آلمان و انگلستان میتواند منبع مهمی برای ارزآوری باشد.
هشدار درباره آینده مراتع
با وجود غنای پوشش گیاهی مراتع استان کرمانشاه، چرای بیرویه و فراتر از ظرفیت این مراتع باعث شده است کارشناسان نسبت به آینده آنها هشدار دهند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه میگوید: «پوشش مناسب مراتع که در پی بارشهای خوب اخیر به وجود آمده، باعث شده امسال دامهای زیادی به این مناطق کوچ کنند؛ موضوعی که میتواند در آینده نزدیک به تخریب این مراتع منجر شود.»
به گفته وی، در حال حاضر حدود ۶۳ هزار خانوار بهرهبردار روستایی و عشایری در استان به مراتع وابستگی مستقیم دارند و معیشت آنها از این طریق تأمین میشود.
رستمی با تأکید بر اهمیت حفاظت از این منابع طبیعی میافزاید: «مراتع تنها محل چرای دام نیستند و کارکردهای مهم زیستمحیطی و اقتصادی دارند؛ بنابراین حفاظت از آنها وظیفه همه کسانی است که از این منابع بهرهمند میشوند.»
