جوان آنلاین: آب محدود است و مدیریت منابع کافی نیست. تصور کنید خانوادهای را که مخازن آب خانهشان پر است و همه اعضا دسترسی کافی به آب برای آشامیدن، شستوشو و نیازهای روزمره دارند. این منابع آب هر چند کافی باشند، اما محدود و تمامشدنیاند. بنابراین اگر سرپرست خانواده بدون برنامه و دقت، تصمیمات اشتباه بگیرد، مثلاً شیرها را باز بگذارد، مصرف را کنترل نکند و هشدارها را جدی نگیرد، با منابع موجود، آیندهای مبهم و پر از نگرانی رقم میزند. این وضعیتی است که امروز، تهران، البرز و استانهای اطراف با آن مواجه هستند. هر چند سدها و مخازن هنوز آب دارند، اما به دلیل بارندگیهای کم، کارشناسان هشدار میدهند که باید دست به عصا حرکت کرد. آنها بر این باورند که مشکل اصلی کمبود مطلق منابع نیست، بلکه استفاده نادرست و مدیریت نامناسب است.
بارها و بارها کارشناسان هشدار دادهاند که کلید عبور از خشکسالی، اصلاح الگوی کشت، بازچرخانی پساب شهری و ایجاد نهادهای هماهنگکننده میان بخشها است. صد البته که مشارکت مردم هم نقشی حیاتی دارد. درست مانند تصمیمات سرپرست خانواده و اعضای آن، که اگر با دقت و هماهنگی عمل کنند، زندگیشان به پایداری و آرامش میرسد.
خشکسالی شدید در دامنههای جنوبی البرز
امسال، استان تهران بارشهای بیسابقه کم را تجربه کردهاست، حتی کمتر از سال گذشته که خود یکی از کمبارشترین سالها در منطقه بود! احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، درباره علت این وضعیت میگوید: «متأسفانه بارندگیها در دامنه جنوبی البرز بهشدت زیر نرمال است. سال گذشته یکی از کمبارشترین دورههای این منطقه بود و امسال نسبت به سال قبل وضعیت بدتر شدهاست.» او دلیل این کمبارشی را ترکیبی از عوامل اقلیمی و انسانی میداند: «تغییرات اقلیمی و نوسانهای سالانه مهمترین علتها هستند، علاوه بر آن، آلودگی هوا و افزایش ذرات معلق هم میتواند بر کاهش بارش در دامنههای جنوبی البرز تأثیرگذار باشد. آلودهترین شهرها مثل اراک، تهران، کرج و قزوین در این محدوده قرار دارند.»
وظیفه همچنین اشاره میکند که گرمایش جهانی الگوهای جوی را تغییر داده و روند کلی بارندگیها را کاهش دادهاست، اما تأکید میکند که علت اصلی کاهش شدید بارش تهران، الگوهای بزرگمقیاس جوی یا همان دورپیوندهاست: «هم دامنههای جنوبی و هم شمالی البرز نسبت به نرمال، بارش کمتری دریافت کردهاند.»
او درباره نوع دور پیوندهای مؤثر نیز توضیح میدهد: «به احتمال زیاد کمبارشی امسال ناشی از فعالیت دورپیوندهای نوسان اطلس شمالی و نوسان قطبی است. گذر سامانههای جوی تحتتأثیر شاخصهای دورپیوندی مثل نائو و AO یا همان نوسان قطبی قرار دارد و این شاخصها نقش مهمی در کمبارشی تهران دارند.»
رئیس مرکز ملی اقلیم درباره بحران آب تهران و کرج هشدار میدهد: «بیشتر سدهای تأمینکننده آب این دو شهر خالی هستند. در حال حاضر آب رودخانه بهطور مستقیم برای تأمین آب مصرف میشود و نمیتواند پشت سد جمع شود. اغلب سدهای تهران به حجم مرده رسیدهاند و حتی سد طالقان وضعیت مناسبی ندارد.»
او توضیح میدهد که تنها راه مقابله با این بحران، مدیریت سختگیرانه و همکاری همگانی است: «در این شرایط، سختگیرانهترین روش مدیریتی در حوزه آب برای تهران و البرز باید در دستور کار قرار گیرد. غیر از همکاری همگانی، هیچ راه حل مطمئنی برای غلبه بر این وضعیت ناخوشآبی وجود ندارد.»
وظیفه همچنین به وضعیت ذخیره برف اشاره میکند که نقش مهمی در تأمین آب تابستان دارد: «طی سال آبی جاری، کمترین بارشها در البرز، قزوین و تهران ثبت شد و بارش برف بسیار نابهنجار بود. ذخیره برفی بالادست اصلاً وضعیت خوبی ندارد تا با ذوبشدن، سدها پر شوند. در مقابل، پوشش برف در زاگرس، بهویژه در استانهای آذربایجان شرقی و غربی، خوب است.»
او در پایان تصریح میکند: «تهران شدیدترین خشکسالی را دارد. وضعیت آبی استانهای مجاور آن مثل البرز، قزوین، زنجان و حتی همدان، مرکزی و قم هم بسیار نامطلوب است.»
معیشت و کشاورزی در خطر
پرواضح است که بحران آب در ایران فراتر از یک هشدار محیطزیستی است و اثرات آن به زندگی روزمره مردم شهری و کشاورزان رسیدهاست. گزارشها و تحلیلهای کارشناسان نشان میدهند که این شرایط نیازمند توجه و مدیریت دقیق است تا تأثیرات آن بر معیشت و تولید کاهش یابد.
منابع آب در تهران، به طور قابلتوجهی پایینتر از میانگینهای گذشته قرار دارند. یکی از اعضای شورای راهبردی اندیشکده تدبیر آب ایران در اینباره میگوید: «تهران هنوز به نقطه بحران غیرقابل بازگشت نرسیده، اما وضعیت شکننده است و نیازمند پیگیری دقیق و مدیریت هوشمند منابع آب است.»
در بخش کشاورزی، کاهش بارشها و افت ذخایر آب، چالشهایی برای تأمین حقآبه و مدیریت کشت ایجاد کردهاست. گزارشها حاکی است که محدودیتهای کشت و برنامهریزیهای مدیریت آب، به ویژه در استانهای مرکزی و خشک، به کشاورزان کمک میکند تا منابع موجود را بهینهتر استفاده کنند، اما همچنان نیاز به توجه مستمر دارد. علاوه بر آن، تحلیلهای رسمی نشان میدهند که بیش از ۹۰ درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود. در شرایط خشکسالی، این موضوع اهمیت برنامهریزی دقیق و مدیریت هوشمند منابع آب را بیش از پیش روشن میکند. کارشناسان معتقدند که با تدابیر مناسب و همکاری مردم، میتوان آثار منفی خشکسالی را به حداقل رساند و منابع آب را برای مصارف شهری و کشاورزی حفظ کرد.
چه باید کرد؟
بیتردید عبور از بحران آب، نیازمند ترکیبی از مدیریت هوشمند منابع و اصلاح ساختارهاست. رضا حاجیکریم، رئیس فدراسیون صنعت آب ایران در این رابطه میگوید: «تهیه یک الگوی حکمرانی منسجم برای آب، یکی از مهمترین گامها در مدیریت منابع است.» به گفته او، بدون اصلاح سیاستها و هماهنگی میان بخشهای مختلف، هر برنامهای در حوزه آب ناقص خواهد ماند.
حاجیکریم راهکارهای عملیاتی را نیز روشن میداند: «میتوان با ایجاد نهاد تنظیمگر میانبخشی، تصمیمها را در بخشهای شهری، صنعتی و کشاورزی هماهنگ کرد و از تضاد میان سیاستها جلوگیری نمود.» علاوه بر آن، او بر بازچرخانی پساب شهری برای مصارف غیرشرب مانند فضای سبز و صنایع سبک تأکید دارد و میگوید این اقدام میتواند فشار مصرف آب تازه را کاهش دهد.
در بخش کشاورزی، حاجیکریم معتقد است که اصلاح الگوی کشت و استفاده از روشهای نوین آبیاری از ضروریات است: «بخش کشاورزی بیشترین مصرف آب را دارد و بدون تغییر در الگوی کشت، فشار بر منابع آب ادامه خواهد داشت.»
آنطور که بارها و بارها از زبان کارشناسان و مسئولان شنیده و تکرار شده، راهکارهای مدیریت درست منابع آبی و عبور از خشکسالی، بر اصلاح حکمرانی، هماهنگی میانبخشی، بازچرخانی آب و تغییر الگوی کشاورزی تمرکز دارد، مجموعه اقداماتی که میتواند هم زندگی شهری را پایدارتر کند و هم معیشت کشاورزان را تضمین کند. البته این مسیر تنها در صورتی ممکن میشود که عزم جدی وجود داشته باشد و هشدارها واقعاً جدی گرفته شوند.
