جوان آنلاین: طی چهار سال گذشته، بحران اوکراین به یکی از پیچیدهترین مناقشات امنیتی در تاریخ معاصر تبدیل شده است؛ جنگی که نه تنها بر سر مرزهای ژئوپلیتیکی اروپا و شرق، بلکه بر سر مفهوم امنیت جمعی در نظم جهانی مدرن بهراه افتاده است.
اگرچه تلاشهای دیپلماتیک گوناگون از مذاکرات مستقیم تا قطعنامههای بینالمللی برای پایان دادن به جنگ انجام شده، اما تجربه میدانی و دیپلماتیک نشان میدهد «آتشبس» بدون مکانیسمهای امنیتی قابل اتکا، تنها وقفهای موقت است و نه راهحل پایدار. این همان پازلی است که درست چیدن قطعات آن میتواند قفل این مناقشه را باز کند.
تضمینهای امنیتی چیست و چرا اهمیت دارد؟
در منطق روابط بینالملل، امنیت تنها به معنای پایان خشونتهای نظامی در زمان جنگ نیست؛ بلکه پایداری امنیت، به تضمینهای معنادار و قابل اجرا پس از جنگ نیز نیاز دارد. سازوکارهایی که تضمین کند، حتی اگر آتشبس حاصل شود، هیچیک از طرفها بهویژه اوکراین در معرض تهدید مجدد نباشد. در بحث فعلی، «تضمین امنیتی» برای اوکراین در برگیرنده چند مولفه کلیدی است:
تضمینهای سیاسی و حقوقی: تعهدات رسمی دولتهای بزرگ برای دفاع از تمامیت ارضی اوکراین در برابر تجاوز احتمالی در آینده.
مکانیسمهای نظارتی: سیستمهای بینالمللی برای پیگیری پایبندی به آتشبس و واکنش سریع در صورت نقض آن.
حضور یا پشتیبانی نظامی چندملیتی: ترکیب نیرو یا حمایت نظامی که نقش بازدارنده داشته باشد و هزینه هرگونه تجاوز تازه را برای طرف مهاجم افزایش دهد.
حمایت اقتصادی و دفاعی بلندمدت: تضمینهایی در زمینه دفاع هوایی، مالی و لجستیکی که توان اوکراین را برای مدیریت بحرانهای آتی تقویت کند.
بر اساس این مولفهها، تضمین امنیتی فقط یک عبارت دیپلماتیک نیست، بلکه ساختاری حقوقی- نظامی است که میتواند هستهی اصلی هر توافق نهایی برای پایان بحران باشد.
چرا آتشبس بدون تضمین امنیتی ناکام میمانَد
تجارب گذشته نشان داده که هر آتشبسی بدون وجود ضمانتهای اجرایی به سرعت میتواند به دور تازهای از درگیری بدل شود. اوکراین، بهواسطه تجربههای تاریخی متوالی از تهدید روسیه، بهتنهایی نمیتواند امنیت خود را تضمین کند؛ موضوعی که حتی رئیسجمهور این کشور نیز بر آن تأکید کرده است.
نظامیان اوکراینی تا زمانی که تضمینهای امنیتی قابل اتکا دریافت نکنند، تحت حکم نظامی باقی خواهند ماند. از سوی دیگر، سیاستگذاران و تحلیلگران غربی نیز معتقدند که بدون وجود سیستم بازدارنده واقعی و مادامالعمر، هر توقفی در خشونت، تنها فرصت تجدید قوا برای طرف مقابل خواهد بود. این موضوع در طرحها و اسناد اولیهی کشورهای همپیمان نیز دیده میشود؛ برای نمونه ایده «شریک امنیتی چندملیتی» که در چارچوب «Coalition of the Willing» برای اوکراین مطرح شده، دقیقاً برای پر کردن این شکاف طراحی شده است.
مشارکت در سازوکارهای نظارتی، پشتیبانی لجستیکی، نیروهای چندملیتی و تعهد به واکنش سریع در برابر حملات آینده. این رویکرد نشاندهندهی این واقعیت است که آتشبس صرف، اگر فاقد پشتوانه نظامی و حقوقی باشد، مانند ساختن سد بر رودخانهای خروشان خواهد بود؛ سدی که با نخستین موج شدید فرو خواهد ریخت.
چشمانداز پیمانهای امنیتی: واقعیت یا رویا
برخی پیشنهادها و پیشنویسها در میان کشورهای غربی درباره تضمینهای امنیتی برای اوکراین مطرح است که میتواند ماهیت نظم امنیتی اروپا را تغییر دهد. یکی از این پیشنهادها، ایجاد سازوکارهای مشترک برای نظارت بر آتشبس و حضور نیروهای چندملیتی تحت رهبری ایالاتمتحده و متحدان اروپایی است.
از سوی دیگر، بر اساس گزارشها، برنامههایی برای نهایی کردن سند تضمین امنیتی میان واشنگتن و کییف در جریان است که میتواند محور هر توافق پساجنگ باشد. در این میان، پیشنهاداتی نیز وجود دارد که تضمین امنیتی اوکراین را بر اساس «مکانیسم مشابه ماده پنجم ناتو» طراحی کند؛ یعنی تعهدی که در صورت تجاوز دوباره، واکنش متحدان را تضمین نماید. اگر چنین گزینهای قابل اجرا شود، نه تنها راه را برای کاهش تنش فعلی هموار میکند، بلکه بهنوعی اوکراین را وارد معماری امنیتی اروپا خواهد کرد که تا پیش از این برایش غیرممکن به نظر میرسید.
واکنش روسیه: چرا تضمین امنیتی برای مسکو قابل قبول نیست؟
اما این پازل بدون توجه به واکنش روسیه قابل حل نیست. مسکو بارها و بهروشنی مخالفت خود را با تضمینهای امنیتی یکجانبه اعلام کرده است. مقامهای روسی معتقدند که هر تضمینی که فقط متوجه اوکراین باشد، «نابرابر» است و باید امنیت روسیه نیز بهعنوان طرف مقابل در هر سازوکار جدید مستحکم شود. این موضع نشان میدهد که مسکو اساساً با چارچوب امنیتی غربی مخالف است و اصرار دارد که هرگونه تضمین باید شامل امنیت روسیه نیز باشد. خواستهای که از منظر اوکراین و متحدانش غیرقابل قبول است، چرا که بهمعنای مشروعیتبخشی به اقدامات تهاجمی روسیه خواهد بود.
در نهایت، سوال این است که آیا تضمینهای امنیتی میتوانند همان «کلید خاموش» پایان جنگ اوکراین باشند یا خیر. پاسخ به این سوال چند لایه دارد؛ تضمین امنیتی، به معنای واقعی و قابل اجرا، میتواند هسته یک توافق پایدار و نه صرفاً آتشبس مقطعی باشد. تحقق چنین تضمینهایی نیازمند تعهدات حقوقی، نظامی و سیاسی قدرتمند از سوی کشورهای اروپایی و آمریکا است. اما مخالفتهای مسکو و چالشهای واقعی در اجرای این تضمینها نشان میدهد که پازل امنیتی اوکراین فقط یک مسئله دیپلماتیک ساده نیست، بلکه بازتعریف نظم امنیتی اروپا و نزاع ژئوپلیتیکی عمیقی بین شرق و غرب است.
در چنین شرایطی، پاسخ درست به پازل تضمین امنیتی نه در یک سند منفرد، بلکه در ساختار جدیدی از همکاریهای امنیتی و بازدارندگی بینالمللی نهفته است؛ ساختاری که بتواند به اوکراین و در سطح کلانتر به اروپا اطمینان دهد که پس از فروکش کردن جنگ، نه آتشبس، بلکه امنیت واقعی آغاز میشود. چنین میتوان اذعان داشت که راه حل بحران اوکراین نه در بازگشت به سر میز مذاکره بهتنهایی، بلکه در طراحی معماری جدیدی از تضمینهای امنیتی بینالمللی نهفته است.
نویسنده: معصومه محمدی، کارشناس مسائل اورآسیا
