جوان آنلاین: بیشتر مشترکان خانگی گاز را به طور معقول مصرف میکنند، اما گروه کوچکی از مشترکان پرمصرف وجود دارند که به طور قابل توجهی در هدر رفتن انرژی نقش دارند. به طور متوسط، این مشترکان تا پنج برابر بیشتر از مشترکان عادی گاز مصرف میکنند که بخش قابل توجهی از اتلاف انرژی در بخش خانگی را تشکیل میدهد. علاوه بر این، گزارش وزارت رفاه ایران رابطه مستقیم بین مصرف بالا و رونق را برجسته میکند. تجزیه و تحلیل دادههای مصرف خانوارها در کلانشهرهای ایران نشان میدهد که بیش از ۹۹ درصد از مشترکان پرمصرف در مناطق مرفه سکونت دارند. روشهای گرمایش غیربهینه، مانند گرم کردن خانههای بزرگ یا استفاده از وسایل گرمایشی تزئینی مانند شومینه و استخرهای شنا، در این مناطق رایج است. این نشان دهنده ارتباط بین مصرف بیهوده، قیمت پایین انرژی و رفاه افراد است. برای رسیدگی به این موضوع بدون تحمیل بار اضافی بر ۸۵ درصد از مشترکان گاز در بخش خانگی با الگوی مصرف عادی، کارشناسان تمرکز بر کنترل مشترکان پرمصرف را توصیه میکنند و همچنین در باره هدر رفت زیاد گاز و مصرف بیرویه توسط مشترکان پرمصرف بدون تحمیل بار اکثر مشترکین گاز، توصیه میکنند بر کنترل مصرف مشترکین پرمصرف، تمرکز شود.
در بخش گرمایش خانگی، دو عامل اصلی در مصرف بالای گاز و اتلاف نقش دارند. اولین مورد عدم سیگنال دهی مناسب قیمت است که منجر به استفاده نابهینه از گاز برای اهداف گرمایشی میشود. علاوه بر این، دستگاههای گرمایشی قدیمی بیشتر به ناکارآمدی کمک میکنند. به عنوان مثال با تعویض ۵ میلیون بخاری فرسوده در مناطق سردسیر میتوان ۱۰۰ میلیون مترمکعب گاز را صرفهجویی کرد. با این حال، به دلیل قیمت پایین انرژی برای بخش خانگی، خانوارها تعویض بخاریهای خود را مقرون به صرفه نمیدانند و در نتیجه باعث هدر رفتن گاز قابل توجهی میشود.
پیادهسازی نظام تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها که به طور خاص برای مشترکین پرمصرف هدف قرار میگیرد، میتواند گامی مهم در این مسیر باشد. این راهحل دارای چندین مزیت است و از دیدگاههای مختلف ضروری است. اجرای سیاستهای قیمتگذاری برای مشترکین پرمصرف از طریق استفاده از سیستم تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها راهکاری مهم و تأثیرگذار است. این رویکرد امکان کنترل بهتر بر شدت مصرف مشتریان پرمصرف را فراهم میکند و در عین حال یارانه انرژی در بخش خانگی را عادلانهتر میکند.
یکی از مزایای اولیه تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها این است که امکان استفاده از سیاستهای قیمتی برای کنترل شدت مصرف گاز توسط مشتریان پرمصرف را فراهم میکند. با اعمال قیمتهای واقعی برای این مشترکان، زمینه عادلانهای برای یارانه برابر انرژی ایجاد میکند. این تضمین میکند که یارانههای انرژی عادلانهتر توزیع میشود و حس انصاف را در بین همه مصرف کنندگان انرژی تقویت میکند.
علاوه بر این، تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها، مشترکین پرمصرف را تشویق میکند تا الگوهای مصرف خود را اصلاح کنند که منجربه تغییرات رفتاری و کاهش مصرف میشود. با ارائه سیگنال قیمتی که منعکس کننده هزینه واقعی گاز است، مشتریان پرمصرف تشویق میشوند تا عادتهای استفاده خود را تنظیم کنند و در تلاشهای کلی صرفهجویی انرژی مشارکت کنند.
با اجرای اقدامات کنترل مصرف مناسب و رسیدگی به موضوع مصرف بیرویه، ایران میتواند به طور مؤثر کمبود گاز را مدیریت کرده و سیستم توزیع عادلانه و پایدار انرژی در بخش خانگی را تضمین کند. اهمیت این موضوع و عوامل مؤثر در مصرف بالای گاز و راهحلهایی در مورد اجرای تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها برای بهینهسازی مصرف و تضمین یارانههای عادلانه انرژی مورد توجه کنشگران و کارشناسان قرار گرفته است.
راهکار کاهش سطح مصرف مشترکان پرمصرف با تکیه بر سیگنال قیمت
محمدرضا کارگذار کارشناس حوزه انرژی در رابطه با ناترازی گاز در فصول سرد سال به «جوان» میگوید: «ایران با کمبود گاز مواجه است که شامل نیاز به جایگزینی سوخت مایع برای نیروگاهها و صنایع میشود. با وجود افزایش تولید گاز، ناترازی در مصرف بخش خانگی همچنان وجود دارد. برای مقابله با این موضوع، تمرکز بر کنترل و مدیریت مؤثر مصرف گاز بسیار مهم است.»
وی میافراید: «اتلاف گاز و مصرف بیش از حد در بخش گرمایش خانگی را میتوان به دو عامل اصلی نسبت داد. اولین مورد عدم وجود سیگنال مناسب قیمت است که منجر به استفاده نابهینه از گاز برای گرمایش و عدم تمایل به روزرسانی وسایل گرمایشی میشود. دومین عامل مؤثر در اتلاف گاز، وجود مشتریان پرمصرف است. در حالی که اکثر (بیش از ۸۵ درصد) خانوارها مصرف گاز طبیعی و کارآمد دارند، درصد کمی از مشترکان مصرف گاز به طور قابل توجهی بالاتری دارند و تا پنج برابر بیشتر از مشترکان متوسط گاز مصرف میکنند. این مشتریان پرمصرف مسئول بخش قابل توجهی از اتلاف انرژی در بخش خانگی هستند.»
این کارشناس انرژی با اشاره به مزایای نظام تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها تصریح میکند: «با اجرای تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها میتوان به مزایای متعددی دست یافت. اولاً، توزیع عادلانهتری از یارانههای انرژی را فراهم میکند. در حال حاضر، یارانه انرژی اغلب بدون در نظر گرفتن سطح مصرف ارائه میشود که منجربه تخصیص ناکارآمد میشود. با تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها، مشتریان پرمصرف نرخهای بالاتری را پرداخت میکنند و تضمین میکنند که یارانههای انرژی به طور عادلانهتر به کسانی که واقعاً به آن نیاز دارند اختصاص مییابد. ثانیاً، تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها به عنوان یک سیگنال قیمت عمل میکند که تغییرات رفتاری را در میان مشتریان پرمصرف تشویق میکند. هنگامی که این مشتریان با قیمتهای بالاتر گاز مواجه میشوند، احتمالاً الگوهای مصرف خود را اصلاح میکنند، اقدامات صرفهجویی در مصرف انرژی را اتخاذ میکنند و در فناوریهای کارآمد انرژی سرمایهگذاری میکنند. این منجربه کاهش مصرف گاز میشود و به اهداف کلی حفظ انرژی کمک میکند.»
وی خاطرنشان میکند: «رسیدگی به کمبود گاز و بهینهسازی مصرف در بخش داخلی ایران نیازمند رویکردی چندوجهی است. با تمرکز بر سیگنالدهی قیمت، بهویژه از طریق اجرای تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها میتوان هدر رفت گاز را کاهش داد، تغییرات رفتاری را تشویق کرد و توزیع عادلانه یارانههای انرژی را تضمین کرد. این اقدامات به استفاده کارآمد از منابع گاز، ارتقای پایداری و کاهش فشار حاصل از ناترازی گاز در کشور و صنایع کمک خواهد کرد.»
صرفه اقتصادی استفاده از فناوری و لوازم خانگی با کارآمدی بالا
زهرا فلاحی کارشناس انرژی در رابطه با اهمیت نظام تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها به «جوان» میگوید: «مصرف بالای گاز در بخشهای خانگی و تجاری چالشی مهم برای حاکمیت انرژی در ایران است. این موضوع در درجه اول به درصد کمی از مشترکان موسوم به مشترکین پرمصرف و بسیار پرمصرف گاز نسبت داده میشود. اگرچه آنها کمتر از ۱۵ درصد از کل مشترکان را تشکیل میدهند، اما سطح مصرف آنها به طور قابل توجهی بالا است و به طور متوسط بین چهار تا پنج برابر مشترکین با مصرف معمولی است.»
وی ادامه میدهد: «این تمرکز مصرف بیش از حد در یک بخش کوچک باعث نگرانی است زیرا نشان دهنده عدم تعادل جدی در استفاده از انرژی است. برای رفع این مشکل و بهینهسازی مصرف گاز، تمرکز بر مشترکان پرمصرف و پیادهسازی یک سیستم تعرفهای مؤثر که به مدل «تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها» یا (IBT) معروف است، بسیار مهم است. این مدل که قیمت مصرف گاز را به صورت تصاعدی برای مشترکان پرمصرف افزایش میدهد، امکان تخصیص یارانه انرژی عادلانه را فراهم میکند و بهینهسازی مصرف را بدون تحمیل بار اکثر مصرف کنندگان تشویق میکند. ایران با اتخاذ مدل تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها یا IBT میتواند حجم گاز مصرفی مشترکین پرمصرف را به میزان قابل توجهی کاهش دهد و به یک سیستم بهرهبرداری کارآمدتر و عادلانهتر از انرژی دست یابد.»
این کارشناس انرژی با اشاره به اهمیت اجرایی کردن مدل تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها در بخش خانگی میگوید: «بخش خانگی سهم قابل توجهی از مصرف گاز به ویژه در فصول سرد سال را در اختیار دارد. پیادهسازی مدل تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها یا IBT در بخش خانگی میتواند منجربه بهینهسازی قابل توجهی در مصرف گاز شود و به اهداف بهرهوری انرژی کمک کند.»
وی در ادامه در رابطه با تشویق خانوار به کاهش مصرف و سرمایهگذاری در لوازم خانگی با بهرهوری بالاتر خاطرنشان میکند: «با هدف قرار دادن مشترکین پرمصرف در بخش خانگی، مدل IBT خانوارها را تشویق میکند تا شیوههای صرفهجویی در مصرف انرژی، سرمایهگذاری در لوازم انرژی کارآمد و اصلاح الگوهای مصرف خود را تشویق کنند. این امر میتواند از طریق کمپینهای آگاهی عمومی، ارائه اطلاعات در مورد اقدامات صرفهجویی در مصرف انرژی و ارائه مشوقهای مالی برای اتخاذ فناوریهای کارآمد انرژی به دست آید. ترکیب سیگنالهای قیمت و اقدامات حمایتی باعث ایجاد تغییرات رفتاری و کاهش مصرف گاز میشود. علاوه بر این، بهینهسازی مصرف گاز در بخش خانگی پیامدهای گستردهتری برای حاکمیت انرژی در ایران دارد. با توجه به اینکه بخش داخلی تقریباً ۸۰ درصد از مصرف گاز در فصول سرد سال را به خود اختصاص میدهد، اجرای مدل IBT میتواند به طور قابل توجهی فشار بر زیرساختهای تأمین گاز را کاهش دهد. با کاهش ضایعات گاز و ترویج بهرهبرداری کارآمد، کشور میتواند تأمین انرژی مطمئنتر و پایدارتر را برای خانوارها تضمین کند.»
فلاحی در پایان میگوید: «اجرای نظام تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها یا IBT، راهحل امیدوارکنندهای برای رفع مصرف بالای گاز در بخشهای خانگی و تجاری ایران ارائه میدهد. با تمرکز بر مشترکان پرمصرف، بهینهسازی مصرف انرژی و ترویج تغییرات رفتاری، ایران میتواند به بخش انرژی متعادلتر، کارآمدتر و پایدارتر دست یابد. این مزایا شامل بهرهوری اقتصادی، نوآوری فناوری و کاهش اثرات زیستمحیطی است. با این حال، اطمینان از مشارکت ذینفعان، نظارت بر اثربخشی خطمشی، و حمایت از گروههای آسیبپذیر برای اطمینان از اجرای عادلانه و موفقیتآمیز بسیار مهم است.»
جمعبندی
بخش خانگی ایران با کمبود گاز و ناترازی در مصرف مواجه است. برای پرداختن به این موضوع، اجرای استراتژیهایی که مصرف گاز را بهینه میکند و یارانه انرژی عادلانه را تضمین میکند، ضروری است. با تمرکز بر کنترل مصرف مشترکان پرمصرف از طریق اجرای تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها، میتوان کاهش هدر رفت، تشویق به تغییرات رفتاری و توزیع عادلانه یارانه انرژی را ایجاد کرد. این اقدامات به استفاده بهینه از منابع گاز و ترویج شیوههای انرژی پایدار در بخش خانگی ایران کمک خواهد کرد. همچنین اجرای نظام تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها تاکنون نتایج امیدوارکنندهای را در کاهش مصرف کاربران سنگین نشان داده است. در فاز اول اجرای آن در زمستان ۱۴۰۰، مصرفکنندگان سنگین در فصول سرد و پیک تقاضا روزانه ۲۵ میلیون مترمکعب از مصرف خود را کاهش دادند. امسال وزارت نفت فاز دوم نظام تعرفهگذاری پلکانی مؤثر پرمصرفها را معرفی کرده است که هدف آن افزایش آگاهی مشتریان پرمصرف از افزایش تعرفه است. از طریق این سیگنال مهم قیمت، مصرف کنندگان ثروتمند پرمصرف در فصول سرد به طور مؤثر مدیریت مصرف خواهند کرد. عدم رعایت ضوابط مصرف ممکن است منجربه اخذ قبوض چند میلیون تومانی شود.
