اتهام پولشویی به حراجهای هنری از همان ابتدای آغاز به کار این رویدادهای هنری به موضوعی متداول بدل شد و اصلیترین ریشه این اتهامزنیها هم قیمتهای نجومی بود که درباره برخی آثار چکش میخورد. با اینحال هیچگاه این موضوع از سوی مراجع قضایی تأیید نشد، اما نگاههای مشکوک هم هیچگاه حواشی حراجهای هنری را بهطور کامل رها نکرد.
حراجهای هنری در ایران پیشینه زیادی ندارد و تنها چند سالی است که شاهد برگزاری رویدادهایی از این دست در ایران و آنهم در تهران هستیم. این رویدادها همانطور که از اسمشان پیداست، دو حوزه هنر و اقتصاد را به هم پیوند میدهند. اتفاقی که میتواند برای هنرمندان حوزه تجسمی جذاب باشد، چراکه اساساً هنر تجسمی به نسبت هنرهای دیگر در بعد اقتصادی از مهجوریتی تاریخی برخوردار است.
معیشت هنرمندان فعال در حوزه تجسمی همواره یکی از چالشهای فعالان این عرصه محسوب میشده است. با اینحال به نظر میرسد هنوز و همچنان حراجهای هنری در ایران موضوعی مناقشهانگیز محسوب میشود و اجماع قاطعی روی برگزاری این رویدادها و سلامت مطلق آنها وجود ندارد. برخی ترجیح میدهند همچنان به اتفاقاتی از این دست با دیده شک و شبهه نگاه کنند و برخی نیز معتقدند اتهامزنی به این رویدادها نیازمند سند و مدرک است و نباید صرفاً با حدس و گمان و از فاصلهای دور به حراجهای هنری نگاه کرد. چند سال پیش موضوع پولشویی در حراجهای هنری، حتی در یک سریال نمایش خانگی هم مطرح شد. سریال آقازده بهطور مشخص با همین نگاه که در اینگونه رویدادها پولشویی انجام میشود، ساخته شده بود.
اخیراً مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره مباحثی که حول و حوش پشت پردههای اقتصادی حراجهای هنری مطرح شده، سخن گفته و توضیحاتی ارائه کرده است.
محمد خراسانیزاده با اشاره به برگزاری هفدهمین دوره از حراج تهران میگوید: حدود ۱۷ دوره در رسانهها درباره حراج تهران طرح بحث و گاه هم اتهام پولشویی مطرح شد، اما تا به حال یک سند معتبر قابل استناد در این رابطه ارائه نشده یا اصلاً سندی که ما را به سمت بررسی ببرد هم ارائه نشده است. برخی تصور میکنند، چون قیمت بالاست پس حتماً بحث پولشویی مطرح است.
او عنوان کرد که در رابطه با قیمت گذاری و اصالتسنجی آثار هیچ رویه مشخص قانونی در کشور وجود ندارد و تأکید کرد که در سایر نقاط دنیا اینگونه نیست که این رویهها تا اندازه قابلتوجهی قانونپذیر باشند.
او معتقد است هنر، پدیده خاصی است و اثر هنری پدیدهای است که یکبار به دست میآید و دیگر تکرار نمیشود.
حرکت به سمت رویه اصالتسنجی آثار هنری
خراسانیزاده اظهار کرد: هنرمند تراز اول در فضای شاعرانهای آفرینش هنری میکند. بر همین اساس گاه نمیتوان اثرش را قیمتگذاری کرد. عموماً باید آثار هنرمند را با اثر خود او سنجید؛ در دنیا پدیدههای مختلفی مانند قدمت، شهرت و اتفاقات خاص که حول و حوش هنرمند یا اثر هنریاش قرار میگیرد در قیمتگذاری مؤثر و ملاکهایی اصلی هستند که در کنار کیفیت و ارزیابی ویژگیهای هنری بررسی میشوند. این رویه در دنیا وجود دارد.
به گفته خراسانیزاده، اما ما فعلاً معیار و روش دیگری جز اعتماد به افراد فعال در این حوزه، کارشناسان قیمتگذاری یا اصالتسنجی نداریم.
خراسانیزاده گفت: من نمیتوانم به عنوان یک مدیر این مسئله و شرایطی را که هست، زیر سؤال ببرم، البته این به این معنا نیست که با آن موافق بوده یا آن را قبول داشته باشم، اما زمانی میتوانم آن را زیر سؤال ببرم که تناقضی با دستورالعمل یا مقررات وجود داشته باشد. حالا که دستورالعمل یا مقرراتی نیست باید به افرادی که کار میکنند، احترام بگذارم، اما در هر صورت باید به سمت ساز و کاری برای اصالتسنجی آثار حرکت کنیم.
نمیدانیم آثاری که رد و بدل میشود اصیل هستند یا نه!
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأکید کرد: واقعاً نمیدانیم همه آثاری که در عرصهها رد و بدل میشود، اصیل است یا نه. این چالش خود بازار کاذب ایجاد کرده است. هنرمندانی برای اثبات اصالت اثر خود مبلغی را دریافت میکنند که بگویند اثرشان اصیل است یا خیر. یا هنرمندان پیشکسوتی داریم که دچار فراموشی شدهاند و حتی خودشان هم نمیتوانند اصالت اثرشان را تضمین کنند. یا هنرمندانی هستند که در قید حیات نیستند و هرازچندگاهی اثر جدیدی از آنان در بعضی از عرصهها ارائه میشود و کسی نمیتواند قبول کند که این اثر متعلق به اوست یا خیر. در اغلب موارد کسی مسئولیت اصالتسنجی را برعهده نمیگیرد و همین باعث ایجاد بازار کاذب میشود.
او اظهار کرد: پیشنهاداتی برای راهکار این چالش ارائه شده، اما صرفاً دفتر هنرهای تجسمی تصمیمگیر نیست.
نیاز به ضوابط شفاف داریم
خراسانیزاده ادامه داد: تجربه نشان داده اگر ضوابط شفاف داشته باشیم، هنرمندان و مؤسسات همکاری لازم را خواهند داشت. مسئله این است که وقتی ما خودمان به لحاظ قانونی بلاتکلیف هستیم، نمیتوانیم از هنرمند انتظار داشته باشیم که قانونمند باشد.
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی درباره نوع قیمتگذاری در حراجها اظهار کرد: از آنجا که در مورد این نوع قیمتگذاری مقرراتی وجود ندارد، نمیتوان نظر شخصی داد، اما میتوان این را گفت که در دنیا عواملی به غیر از کیفیت اثر وجود دارد که بر این مسئله تأثیرگذار است. باید سریعتر فکری کرد. با چند بخش در وزارت فرهنگ و خارج از وزارت فرهنگ گفتگوهایی را در این رابطه داریم. امیدوارم ساز و کاری به دست آید که همه دستگاههای قوه مجریه و قوه قضائیه بپذیرند و به آن احترام بگذارند.
