رهیافت انرژی ایران در زمینه تجارت نفت خام در دولت سیزدهم متحول شده، به طوری که کشورمان تصمیم گرفته است به سمت بازارسازی تضمینی برای تجارت نفت خام خود برود و با کنار گذاشتن روش سنتی تجارت نفت و با تکیه بر توان فنی و مهندسی داخلی، بر سرمایهگذاری مستهلک شده کشورهای تحریمی یا همسو با ایران متمرکز شود که دارای زیرساختهای پالایشگاهی نیمهفعال و مستهلک بوده و نیازمند بازسازی و نوسازی با جایگزینی تجهیزات گلوگاهی و همچنین فرآیندهای تولیدی هستند و از طریق شرکتهای توانمند دانشبنیان صنعت پالایشگاهی به سمت بازسازی این پالایشگاهها بروند و ما به ازای خدمات فنی و مهندسی صادر شده، سهامدار پالایشگاه فراسرزمینی مذکور شوند. همچنین با توجه به جایگزینی تجهیزات و فرآیند گلوگاهی ایرانی در پالایشگاههای بازسازی شده، نفت خام ایران به عنوان خوراک این پالایشگاه نیز مورد استفاده قرار خواهد گرفت. همزمان تجهیزات و فرآیندهای گلوگاه ایران وارد پالایشگاههای نوسازی شده و نفت خام ایران به عنوان خوراک این پالایشگاهها استفاده میشود. این رویکرد به ایران اجازه میدهد تا به بازارهایی نفوذ کند و به دلیل عدم سرمایهگذاری و تحریمها، ورود به آن دشوار بوده است. بدین ترتیب یک ابتکار کلیدی در تغییر سازوکارهای تجارت انرژی ایران صورت گرفته است و شاهد توسعه صادرات نفت خام ایران به بازارهای جدید ساخته شده هستیم.
بخش نفت و گاز جنبه حیاتی توسعه اقتصادی به ویژه در کشورهایی مانند ایران است که بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان را در اختیار دارد. با این حال تجارت نفت خام ایران به شدت به تعداد محدودی از پالایشگاهها وابسته است و سرمایهگذاری ناکافی در زیرساختهای زنجیره ارزش نفت منجر به محدودیتهای شدید در بازار صادرات این کشور شده که با تحریمهای غرب علیه تجارت نفت ایران تشدید شده است.
با توجه به این وضعیت ناگوار، ایران با کنار گذاشتن روشهای سنتی تجارت و استفاده از توان فنی و مهندسی داخلی خود، به دنبال تضمین بازار قویتری برای تجارت نفتخام خود بوده است. این تغییر همچنین شامل تمرکز بر سرمایهگذاری مستهلک شده کشورهایی است که تحریم یا همسو با ایران هستند و زیرساختهای پالایشگاهی نیمهفعال و مستهلک شده نیاز به نوسازی و نوسازی دارند. استراتژی ایران بر بازسازی این پالایشگاهها از طریق شرکتهای دانشبنیان توانمند در صنعت پالایشگاه، جایگزینی تجهیزات گلوگاه و فرآیندهای تولید برای تبدیلشدن به سهامدار پالایشگاه فراسرزمینی متمرکز است.
یکی از مناطقی که امکان حضور ایران در بازار انرژی آن وجود دارد، امریکای لاتین است که دارای تعداد زیادی پالایشگاه نیمه فعال است و نیاز به نوسازی دارند. بنابراین ایران با تکیه بر دانش فنی و مهندسی به بازار انرژی این منطقه ورود کرده و به این ترتیب با نبوغ ایرانی دروازه ورود نفت خام ایران به بازار بکر انرژی امریکای لاتین شده است. ایران با تکیه بر دانش فنی و مهندسی خود گامهای مهمی در بازار انرژی این منطقه برداشته است. این استراتژی دروازه حیاتی برای نفت خام ایران به بازار انرژی بکر امریکای لاتین است و اولین کشوری که این ابتکار کلیدی در آن صورت گرفته است کشور ونزوئلا بوده که ایران دو پالایشگاه نیم فعال را بازسازی کرده است و ونزوئلا یکی از ذینفعان اصلی این استراتژی بوده است. طبق آمار وزارت نفت ایران، صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران از ۴۰ هزار بشکه به ۲۰۰ هزار بشکه افزایش یافته است و عملاً دانشبنیانها پل ورود نفت خام، تجهیزات و تکنولوژی ایرانی به صنعت انرژی امریکای لاتین بوده و بسیار موفق نیز عمل کرده و قرار است در صنعت گاز و پتروشیمی نیز دوباره دانشبنیانهای ایرانی برای توسعه تجارت انرژی به این منطقه ورود داشته باشند. نقش شرکتهای دانشبنیان در این فرآیند بسیار مؤثر بوده است. آنها به عنوان پلی برای ورود
نفت خام، تجهیزات و فناوری ایران به صنعت انرژی امریکای لاتین عمل میکنند.
موفقیت اولیه این استراتژی امیدوارکننده بوده است و در سال ۱۴۰۱ بخش نفت و گاز با این رویکرد مهم بخش اول رشد اقتصادی در بین بخشهای مختلف اقتصادی ایران بوده و توانسته است رشد اقتصادی با نفت ایران را نسبت به رشد اقتصادی بدون نفت بیشتر کند. ایران با استفاده از توانمندیهای فنی و مهندسی داخلی خود توانسته است محدودیتهای تجاری سنتی را دور بزند و وارد بازارهای جدید شود. این رویکرد اهمیت دانش را به عنوان پایهای برای توسعه اقتصادی و تجارت بینالمللی برجسته میکند.
ورود نفت خام، تجهیزات و فناوری ایران به صنعت انرژی امریکای لاتین گواهی بر قدرت استراتژیهای جدید در به کارگیری از ظرفیت دانش بنیانهای نفتی است که این امر بر پتانسیل چنین استراتژیهایی برای غلبه بر موانع اقتصادی و سیاسی و تسهیل رشد تجارت بینالمللی تأکید میکند. از آنجا که ایران به اصلاح و گسترش این رویکرد ادامه میدهد، پل ساخته شده بر پایه دانش احتمالاً به فرصتهای بیشتری برای رشد و توسعه اقتصادی در آینده منجر خواهد شد.
تنوع بخشیدن به مبادی صادراتی کشور با ظرفیت شرکتهای دانشبنیان
محمدعلی رنجبر کارشناس حوزه علم و فناوری با اشاره به عملکرد مناسب ایران در بهکارگیری از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان ایرانی به «جوان» میگوید: «یکی از اقدامات مهم دولت سیزدهم در زمینه توسعه دیپلماسی انرژی و به کارگیری دیپلماسی فعالانه انرژی به سمت استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان در حوزه ساخت تجهیزات بومیسازی شده و صادرات آنها برای بازسازی پالایشگاههای مستهلک شده در منطقه امریکای جنوبی به کار گرفته که بسیار موفقیتآمیز نیز بوده است.»
وی میافزاید: «تکیه بر تعداد محدودی از مقاصد صادراتی میتواند ایران را در معرض تنشهای ژئوپلتیکی، اختلالات بازار یا تغییر الگوهای تقاضا قرار دهد. تنوع بخشی به کاهش این خطرات با گسترش حجم صادرات در بازارهای مختلف کمک میکند. تنوع منابع صادراتی نفت خام برای هر کشور تولیدکننده نفت از جمله ایران از اهمیت بالایی برخوردار است. اتکای بیش از حد به تعداد محدودی از مقاصد صادراتی میتواند اقتصاد یک کشور را در معرض خطرات و آسیبپذیریهای قابل توجهی قرار دهد.»
این کارشناس حوزه علم و فناوری در زمینه تنوع بخشیدن به منابع صادرات نفت خام ایران تأکید میکند: «ایران برای تنوع بخشیدن به منابع صادرات نفت خام خود، استراتژی بازاریابی تضمینی را اتخاذ کرده است. این رویکرد شامل همکاری با کشورهایی است که با ایران همسو هستند و نیاز به بازسازی زیرساختهای پالایشی خود دارند. ایران با بهرهگیری از تخصص فنی و مهندسی میتواند بازار تضمین شدهای را برای صادرات نفت خام خود به این پالایشگاههای بازسازی شده تضمین کند. بازسازی زیرساختهای پالایشی در کشورهای همسو با ایران فرصت قانعکنندهای برای تنوعبخشی است. بسیاری از این کشورها دارای پالایشگاههای نیمه فعالند که نیازمند نوسازی و ارتقا هستند. ایران با سرمایهگذاری در بازسازی این پالایشگاهها میتواند در فرآیند پالایش سهمی داشته باشد و بازاری را برای صادرات نفت خام خود تضمین کند. علاوه بر بازسازی زیرساختهای پالایشی، ایران میتواند منابع صادرات نفت خام خود را با مشارکت در مبادلات انرژی متنوعتر کند. بورس انرژی بستری را برای معاملات شفاف و کشف قیمت فراهم میکند. با عرضه نفت خام در مبادلات انرژی، ایران میتواند به مجموعه وسیعتری از خریداران از جمله شرکتهای نفتی بینالمللی، بازرگانان و پالایشگاهها دسترسی داشته باشد که این امر تنوع بازار را تسهیل میکند و دید ایران را در بازار جهانی انرژی افزایش میدهد.»
رنجبر در پایان خاطرنشان میکند: «تنوع بخشیدن به منابع صادرات نفت خام ایران برای ثبات و رشد اقتصاد این کشور بسیار مهم است. با اتخاذ استراتژی بازاریابی تضمینی و سرمایهگذاری در بازسازی زیرساختهای پالایشی در کشورهای همسو با ایران، کشور میتواند خطرات را کاهش و ثبات درآمد را افزایش دهد و به بازارهای جدید دست یابد.»
افزایش ۴ میلیارد دلاری درآمد ایران با بازسازی پالایشگاه ال پالیتو ونزوئلا
حمید بهزادی بخش کارشناس اقتصادی با اشاره به اهمیت درآمدهای نفتی و توسعه تجارت نفت خام ایران برای رشد اقتصادی کشور به «جوان» میگوید: «درآمدهای نفتی برای رشد اقتصادی ایران بسیار اهمیت دارند. به عنوان یکی از کشورهای تولیدکننده نفت، درآمدهای نفتی میتوانند تأثیر قابل توجهی بر توسعه و رشد اقتصادی کشور داشته باشند. یکی از اهمیتهای درآمدهای نفتی در رشد اقتصادی ایران، ایجاد فرصتهای بیشتر برای سرمایهگذاری در زیرساختهای اقتصادی است. با تأمین منابع مالی مناسب از طریق درآمدهای نفتی، دولت میتواند به سرمایهگذاری در بخشهای مختلف اقتصادی مانند توسعه زیرساختهای حمل و نقل، صنعت، آب و برق و ... بپردازد. این سرمایهگذاریها میتوانند به ایجاد شغل و رشد اشتغال در کشور کمک کرده و اقتصاد را پیش ببرند. علاوه بر این، درآمدهای نفتی میتوانند به توسعه بخش صادرات کمک کنند. با تأمین ارز از طریق فروش نفت خام، کشور میتواند به توسعه صادرات و گسترش بازارهای خارجی بپردازد. این به عنوان یک منبع درآمد ضروری برای کشور میتواند باعث تعادل تجاری و توسعه صنایع صادراتی شود.»
وی میافزاید: «درآمدهای نفتی میتوانند به تأمین نیازهای اجتماعی مورد نیاز کشور کمک کنند. با تأمین منابع مالی کافی، دولت میتواند به بهبود و توسعه بخشهای عمومی مانند بهداشت، آموزش، زیرساختهای اجتماعی و ... اقدام کند؛ این بهبودها میتواند به بهبود کیفیت زندگی مردم و افزایش رفاه جامعه کمک کند. بنابراین درآمدهای نفتی برای رشد اقتصادی ایران بسیار اهمیت دارند و میتوانند به توسعه زیرساختها، افزایش تولید، توسعه صادرات و بهبود شرایط اجتماعی کمک کنند. با این حال، برای پایداری اقتصادی، باید به تعادل در استفاده از این درآمدها، توسعه بخشهای دیگر اقتصادی و کاهش وابستگی به منابع نفتی توجه کرد.»
بهزادی بخش ادامه میدهد: «پالایشگاههای کشورهای امریکای لاتین به دلایل مختلف نظیر تحریم و عدم وجود سرمایهگذار بسیار مستهلک شدهاند. پالایشگاه الپالیتو، واقع در ونزوئلا نیز یکی از این پالایشگاههاست که با چالشهای متعددی از جمله زیرساختهای قدیمی، تعمیر و نگهداری ناکافی و کاهش ظرفیت تولید مواجه بود که این مسائل منجر به کاهش قابل توجه تواناییهای پالایشگاه شد و بر تولید نفت خام و پتانسیل صادرات ونزوئلا تأثیر گذاشت. شرکتهای دانشبنیان ایرانی نقشی محوری در بازسازی و نوسازی پالایشگاه الپالیتو داشتند. این شرکتها تخصص فنی، راهحلهای نوآورانه و تجهیزات بومیسازی شده خود را برای بازسازی زیرساختهای مستهلک شده و افزایش کارایی عملیاتی پالایشگاه به ارمغان آوردند. با تلاش شرکتهای دانشبنیان ایرانی، پالایشگاه الپالیتو روند نوسازی جامعی را طی کرد. تجهیزات قدیمی جایگزین شدند و فناوریهای پیشرفته برای بهینهسازی فرآیندهای تولید، افزایش ظرفیت پالایش و بهبود کیفیت محصول معرفی شدند. این حرکت نوسازی منجر به افزایش قابل توجهی در تولید نفت خام و قابلیتهای پالایش شد و به افزایش درآمد برای ایران و ونزوئلا کمک کرد.»
این کارشناس اقتصادی در رابطه با اهمیت بازسازی پالایشگاه الپالیتو در ونزوئلا و درآمدزایی ۴ میلیارد دلاری برای ایران از طریق این بازسازی با کمک شرکتهای توانمند ایرانی خاطرنشان میکند: «بازسازی پالایشگاه الپالیتو در ونزوئلا گواهی بر نبوغ و تخصص شرکتهای دانشبنیان ایرانی است. این تلاش نه تنها باعث احیای یک پالایشگاه مستهلک شده است، بلکه درآمدهای نفتی ایران را نیز به میزان قابل توجهی افزایش داده است. ایران با استفاده از تجهیزات بومیسازی شده و دانش فنی، پالایشگاه الپالیتو را با موفقیت نوسازی و بازسازی کرده است که به افزایش صادرات ۱۶۰ هزار بشکهای و ۴ میلیارد دلاری درآمد نفتی ایران منجر شده است. همکاری موفق ایران و ونزوئلا به عنوان الگویی برای سایر کشورهایی است که به دنبال احیای زیرساختهای انرژی خود از طریق تخصص شرکتهای دانشبنیان هستند. این شناخت شرکتهای ایرانی را به عنوان شرکای قابل اعتماد برای پروژههای بازسازی پالایشگاههای آینده در سراسر جهان قرار میدهد.»
جمع بندی
به نظر میرسد شاهد نوعی پارادایم شیفت در رهیافت دیپلماسی انرژی کشور هستیم و استمرار این مسیر میتواند ضمن تضمین همکارهای منطقهای و بینالمللی ایران، آوردههای اقتصادی زیادی نیز داشته باشد. البته استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان در سایر حوزهها نیز میتواند به ارزآوری و در نتیجه شکوفایی اقتصاد متروک بازمانده از دهه ۹۰ کمک کند.
