وضعیت آب و هوایی موجب شده تا استانهایی که در مناطق گرم و خشکتر قرار دارند روزهای سختی را سپری کنند. گزارشها نشان میدهد در تابستان داغ امسال، تعداد زیادی از استانهای کشور دچار مشکل کمبود آب شدید میشوند، بهطوریکه حتی نمیتوانند پاسخگوی نیاز ۱۰ درصد مصرف خانگی خود باشند. این اتفاق در شرایطی رخ میدهد که در سایه سوء مدیریتها، کشاورزی و دامداری مناطق زیادی از کشور به چالش کشیده شده و کم آبی هموطنان زیادی را بیکار کرده است.
چندی پیش سازمان آب و فاضلاب و مدیریت بحران اسامی چند استان را مطرح کرد که به خاطر کم آبی و پایین رفتن سطح منابع آب زیرزمینی وضعیت آنها به طرز نگرانکنندهای وخیمتر شده است. حتماً اکثر هموطنان منتظر هستند تا نام استانهای جنوبی و شرقی در صدر کم آبها باشد، اما با کمال تأسف باید گفت کرمانشاه از جمله مناطقی است که با مشکل کمبود و بیآبی روبهروست، بهطوریکه در برخی مناطق آن، کشاورزی و دامداری با محدودیت روبهرو شده است. به گفته سید ابراهیم امیری، کارشناس حوزه کشاورزی، کاهش سطح آبهای زیرزمینی، پایین آمدن سطح بارشها، کاهش سطح برف و ذوب زودرس آن در کرمانشاه شرایط را برای افرادی که سالها در این منطقه به مشاغلی همچون کشاورزی و دامداری مشغول بودند، سخت کرده است.
وی با تأکید بر اینکه بیشترین میزان مصرف آب در این استان به کشاورزی اختصاص دارد، به «جوان» میگوید: «برای مقابله با بیآبی و کمبود منابع آب باید ابتدا منابع موجود مدیریت شوند و با روشهای صرفهجویی و افزایش بهرهوری در کشاورزی و دامداری پیش برویم.»
فارس یکی دیگر از استانهایی است که سازمان آب و فاضلاب و مدیریت بحران نام آن را در لیست مناطق کم آب با وضعیت حاد قرار داده است. هم اکنون برخی از رودخانههای این استان در حال خشکشدن هستند و به دلیل تبعیض در توزیع منابع آبی، بعضی از مناطق با کمبود آب شرب روبهرو شدهاند.
شاید این تأکید تمام کارشناسان باشد که برای مقابله با بیآبی در کل کشور، اجرای طرحهای جامع و هوشمند و مدیریت منابع آبی و تقویت زیرساختها لازم و ضروری است، اما مهمتر اینکه این مسئله هنوز از نظر مسئولان در اولویت قرار ندارد.
کمبود آب در خراسان جنوبی یکی از مشکلات عمده این منطقه است که در دهههای اخیر به دلیل کاهش بارش و افزایش استفاده از منابع آبی، تشدید شده است. این مشکل باعث کاهش عملکرد باغداری و کشاورزی، افزایش هزینههای کشاورزی، تضعیف اقتصاد منطقه و بهخصوص روستاها، ایجاد مشکلاتی در زمینه تأمین نیازهای آبی جمعیت و صنعت شده است.
صرفه جویی، نیازمند تکنولوژیهای جدید
کارشناس حوزه کشاورزی با بیان اینکه جلوگیری از بحران کمآبی نیازمند برنامهریزی و اقدامات ویژهای در تمام نقاط کشور است، میگوید: «اگر کاری میخواهیم انجام دهیم باید در سه حوزه مدیریت منابع آبی، صرفهجویی در مصرف آب و افزایش ظرفیت ذخیرهسازی آب باشد.»
امیری تصریح میکند: «برای صرفهجویی در مصرف آب نیازمند تکنولوژیهای جدید و افزایش آگاهی عمومی هستیم. به عنوان مثال استفاده از تجهیزات صرفهجویی آب، کاهش شاخصهای ازت و فسفر در کودهای زراعی و باغی، کاهش تبخیر و تعرق و کنترل دقیق مصرف آب در دامداری و شیلات از جمله کارهایی است که باید در دستور کار قرار گیرد. ضمن اینکه برای مدیریت بهینه منابع آبی، لازم است سیستمهای مدیریت منابع آبی شامل برنامهریزی مناسب برای توزیع، استفاده و تقسیمبندی آب، پایش و کنترل مصرف آب و تأمین آب برای کاربران آبی، توسعه و بهبود یابد.»
صدای فرونشست بوشهر
بوشهر از دیگر استانهایی است که با چالشهای فراوانی در زمینه تأمین آب روبهرو شده و به خاطر کمبود منابع آبی و افزایش میزان استفاده از آب، فشار بسیار زیادی به سفرههای زیرزمینی وارد شده است.
دشتستان یکی از مهمترین مناطق کشاورزی این استان است؛ جایی که بیش از ۷۰ درصد محصولات زراعی و باغی بوشهر در این شهرستان تولید میشود و البته این شهرستان بیشترین چالشها را نیز در زمینه آب دارد.
بر اساس گزارشهای آب منطقهای بوشهر دشتهای استان به طور متوسط سالانه یک متر افت سطح ایستابی دارند و هم اکنون همه دشتهای بوشهر ممنوعه یا بحرانی شدهاند و کسری بالای منابع آبی در آنها ثبت شده است.
در همین رابطه مدیرعامل آب منطقهای بوشهر با بیان اینکه بخش عمده آب مصرفی در استان بوشهر مربوط به بخش کشاورزی است و در این بخش شاهد کمترین راندمان هستیم، میگوید: «برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، زنگ خطر در دشتها را به صدا در آورده است، بهطوری که بعضی از دشتها در وضعیت نامناسبی قرار دارند و سفرههای زیرزمینی خالی شدهاند.»
علی محمدی ادامه میدهد: «کاهش سطح ایستابی فرونشست زمین را در پی دارد و در صورت تداوم این روند پدیده فروچالهها را شاهد خواهیم بود. البته فرونشست زمین در دهرود، طلحه، شاهیجان و دالکی از توابع دشتستان شروع شده است و چاههای آب در منطقه دهرود این شهرستان از دسترس خارج شدهاند.» در جایی مثل بوشهر، کشت گیاه کم آببر اپونتیا که درآمد خوبی هم دارد میتواند گام مؤثری در کاهش مصرف آب باشد و ستاد اجرایی فرمان حضرت امام برنامهریزی لازم برای این حوزه را به کمک جهاد کشاورزی در دستور کار خود قرار خواهد داد.
به گفته معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی بوشهر، اجرای الگوی کشت برای تولیدکنندگان ضروری است و کشت محصولات سازگار با استان از برنامههای ابلاغی است.
کبری توکلی میگوید: «با توجه به خشکسالیهای چند سال اخیر در استان و استانهای بالادست، کاهش شدید آورد رودخانههای دائمی و فصلی و بهتبع آن کاهش منابع آبی سطحی و زیرسطحی استان، اقدامات اجرایی بهمنظور ابلاغ الگوی کشت مناسب آغاز شد. برای این منظور کارگروه استانی با دستور استاندار بهعنوان ریاست کارگروه الگوی کشت و ریاست سازمان جهاد کشاورزی استان بهعنوان مجری الگوی کشت، با مشارکت و همراهی شرکت سهامی آب منطقهای و در پی آن کارگروه شهرستانی با ریاست فرمانداران، مدیریت جهاد کشاورزی و آب منطقهای شهرستان مربوطه تشکیل شد.»
وی ادامه میدهد: «از مهرماه سال ۱۴۰۱ اقدامات اجرایی استان در پایلوت ۳ هزار و ۷۰۰ هکتاری مربوط به اراضی پایاب سد رئیسعلی دلواری در بخش شبانکاره اجرا و درنتیجه منجر به کاهش سطح ۲ هزار و ۷۰۰ هکتار جالیز و جایگزینی ۵ هزار هکتار گندم شد.
با اجرای این طرح عملاً بالغبر ۲۰ هزار تن گندم از مزارع فوق برداشت شد که بیشترین عملکرد مزارع گندم آبی استان مربوط به همین مزارع بوده و بعضاً تا ۶هزار کیلوگرم در هکتار گزارش شده است.»
به گفته کارشناسان در کنار تمام اقداماتی که مطرح شد، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی آب در مناطق مختلف کشور هم میتواند به مدیریت بهتر منابع آبی کمک کند. این اقدام شامل توسعه و بهبود سدسازی، احداث تأسیسات تصفیه و توزیع آب، توسعه سیستمهای ذخیرهسازی آب زیرزمینی و ایجاد منابع آب میشود.
