مطالعات انجام شده از سوی دانشگاه تهران و وزارت نیرو نشان میدهد که حدود ۸۸ درصد از مساحت کشور تحت تأثیر پدیده بیابانزایی قرار دارد و حالا استانهای شمالی که روزی به بارشهای چهار فصلشان شهرت داشتند اسیر دست بیابانهایی شدهاند که هر روز قلمرو خود را افزایش میدهند. در این میان گلستان که در منطقه کمربند شمالی کشور قرار گرفته با سرعت گرفتن پدیده بیابانزایی روزهای سختی را تجربه میکند که باید چارهای برای آن اندیشیده شود. دستاندازی بیرویه به مراتع و جنگلها، کاهش بارشهای فصلی، خشکشدن تالابها، پسروی آب دریای خزر، افزایش تبخیر و فقدان مدیریت در اجرای طرحهای نوین کشاورزی و آبی، استفاده بیش از حد از آبهای زیرزمینی و قرارگرفتن در کنار صحرای قرهقوم ترکمنستان از جمله مهمترین عواملی است که موجب تشدید بیابانزایی در گلستان شده است.
با کاهش منابع آبی در زیرزمین و پایین آمدن میزان بارشها در روی زمین، هر روز شاهد بروز اتفاقات ناگواری مانند خشک شدن باغات و مزارع و مراتع و تالابها هستیم که به تبع آن کانونهای تولید گرد و غبار افزایش مییابد.
آمارها نشان میدهند با وجود آنکه شدت و سرعت بیابانزایی در کشور در حد متوسط است، اما در کنار دریاچه ارومیه و حتی مناطقی که در نگاه اول سرسبز و دارای منابع آبی هستند آثار بیابانی مشابه کویر لوت و دشت مرکزی است.
«گلستان» از جمله مناطقی است که هزاران هکتار از آن در معرض بیابان شدن قرار دارد.
مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان هم این موضوع را تأیید کرده و با بیان اینکه بیش از ۳۰۶ هزار هکتار از مراتع قشلاقی استان در معرض خطر بیابانزایی قرار دارد بر به صدا درآمدن زنگ خطر بیابانی شدن در استان تأکید کرده و به «جوان» میگوید: «اگر این موضوع مورد توجه نباشد کمکم باید با ریزگردها زندگی کنیم. با این حال اقداماتی همچون حفاظت و قرق، مدیریت هرزآب، ذخیره نزولات آسمانی، بوتهکاری، تولید نهال و حذف چاههای غیرمجاز را در جهت بیابانزدایی در برنامه داریم.»
قرارگیری در مجاورت بیابانهای کشور ترکمنستان مثل صحرای قرهقوم و بالکان تأثیر بسیاری در پیدایش بیابان در گلستان دارد که حمید سلامی به آنها اشاره کرده و ادامه میدهد: ««عوامل طبیعی مثل اقلیم و ژئومرفولوژی و عوامل انسانی هم تأثیر مستقیمی در افزایش میزان بیابانها دارد؛ ضمن اینکه متوسط بارش گلستان سالانه کمتر از ۲۵۰ میلیمتر و با پوشش گیاهی ضعیف و کم تراکم است.»
تهدید امنیت غذایی
بر اساس سند سازگاری با کمآبی مشخص شده که مصرف آب در بخش کشاورزی گلستان با کاهش ۱۴۱ میلیون مترمکعبی همراه بوده است.
آنطور که مسئولان این استان اعلام کردهاند، در کنار اقدامات فنی، محصولاتی که در الگوی کشت نیستند مانند شالی و چغندرقند، نباید کشت شوند و برای تأمین آب مورد نیاز، تکمیل و بهرهبرداری از سد نرماب، شیرینسازی آب خزر و شیرینسازی چاههای لب شور در دستور کار است.
هر جایی که آب، زمین و پوشش گیاهی در معرض تهدید و تخریب باشد، بیابان به وجود میآید، این در حالی است که آب، زمین و پوشش گیاهی معلول و در مقابل آنها، عوامل محیطی و انسانی عامل به شمار میآیند، با این حال به جای شناسایی این عوامل به معلولها توجه میشود.
بر همین اساس طرح کاشت یک میلیارد اصله نهال در تثبیت خاک نقش دارد، اما نباید از عوامل اصلی در جهت بیابانزایی غفلت کرد.
طبق دادههای آماری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، در حال حاضر بیابانهای این استان شمالی ۳۰۶ هزار هکتار تخمین زده میشود که در حوزه شهرستانهای گنبدکاووس، مراوه تپه، گمیشان و آق قلا قرار دارد.
در گلستان چهار منطقه تحت تأثیر فرسایش بادی در سه شهرستان و در مساحتی افزون بر ۱۳۰ هزار هکتار شناسایی شده که تمام این سطح در منطقه برداشت واقع شده است و از کل سطوح مناطق برداشت، مساحت ۱۳ هزار هکتار با شدت زیاد، ۹۶ هزار هکتار با شدت متوسط و ۲۱ هزار هکتار با شدت کم است.
این منطقه با پدیده گرد و غبار مواجه است و سابقه وقوع پدیده گرد و غبارهای شدید در سالهای اخیر در استان ثبت شده و تکرار آن نگرانیها را به دلیل تهدید امنیت غذایی بیشتر میکند.
امروز دیگر دامنه اثر کانونهای گرد و غبار در گلستان از مراتع قشلاقی واقع در شهرستانهای گنبد کاووس، مراوه تپه و اینچه برون تا جنوب استان و پهنههای جنگلی گسترش پیدا کرده است.
اقدامات به سمینار محدود نشود
به گفته دکتر غلامرضا زهتابیان، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در حال حاضر شاهد تخریب پوشش گیاهی، افت سطح سفرههای آب زیرزمینی، نشست زمین، سیستمهای غلط آبیاری و کاهش آبهای زیرزمینی و سطحی همچنین تراکم زیستی جمعیت هستیم.
این پژوهشگر در گفتگو با «جوان» میگوید: «وقتی اتفاقاتی از این دست در کنار هم رخ میدهد، به این معنی است که باید در زمینه بیابانزایی فکر درستی کرد و دست به عمل بزنیم و کارها را به همایش و سمینار و بررسی شرایط محدود نکنیم.»
زهتابیان با اشاره به اینکه کشورهای حوزه خلیج فارس بسیار از ایران کمآبتر هستند و در اصل یک بیابان بزرگ در آن منطقه وجود دارد، اما با تدبیر توانستهاند بر این مسئله فائق بیایند، ادامه میدهد: «نمیتوانیم بگوییم ایران در بحران است، چون هر چقدر هم معضل کمآبی بزرگ باشد، اما با همفکری و وحدت رویه بین نظام دانایی محور و نظام تصمیمسازی میتوانیم بر آنها چیره کنیم.»
این استاد دانشگاه تصریح میکند: «فسفر، منیزیم، پتاسیم، آهن، کروم، نیکل، لیتیوم، تیتانیوم از جمله موادی هستند که همراه با گرد و غبار حمل میشوند و خطراتی را برای سلامت انسان و محیطزیست دارند.»
در مناطق سیلاب خیز گلستان که تقریباً یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار است، این استان نیازمند اقدامات آبخیزداری است تا به امروز مطالعات آبخیزداری یک میلیون و ۱۰۰ هزار هکتار از وسعت استان انجام شده و تقریباً در ۶۵۰ هزار هکتار از وسعت آن اقدامات آبخیزداری به اتمام رسیده که باید نگهداری شود. به نرخ سال ۱۴۰۰ طرحهای آبخیزداری گلستان نیازمند هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان اعتبار است و به نرخ سال ۱۴۰۱ این اعتبار به ۲ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان میرسد و شاید امسال هم به این عدد افزوده شود و کارها همچنان زمین بماند.
