صنعت نفت و گاز کشور ابتدای دولت سیزدهم مسیر سراشیبی بسیار بدی را طی کرده وضعیت به حدی بغرنج بود که کشور با ناترازیهای عدیدهای روبهرو بود. این وضعیت بحرانی و ناترازی شدید کشور در بخشهای مختلف انرژی نیازمند برنامهریزی گسترده در همه ابعاد بود که این مهم توسط دولت سیزدهم اجرایی شد و با وجود حجم بسیار زیادی از چالشها و مشکلات حالا پس از ۲۱ ماه از روی کار آمدن دولت، یکی از موفقترین رویکردها در حوزه انرژی بوده است. تنها با بررسی وضعیت انرژی قبل از روی کار آمدن دولت سیزدهم و بعد از آن، به خوبی مشخص خواهد شد که وضعیت به چه نحوی تغییر کرده است. پیش از دولت سیزدهم وضعیت تراز انرژی کشور بسیار بحرانی و آنقدر بغرنج بود که در زمستان ۱۳۹۹ ما شاهد کمبود گاز و قطعی بسیار بالای آن در دولت قبل بودیم و عمده نیروگاههای کشور نیز به دلیل کمبود گاز و حتی گازوئیل از تولید برق نیز ناتوان شده بودند. از طرف دیگر به دلیل نبود مشتری برای میعانات گازی و حجم بالای ذخایر گازی، شاهد کاهش تولید گاز و در نتیجه ناترازی بیشتر در زمینه گاز کشور بودیم که اوضاع را به نحوی رقم زد که نه تنها بخش اعظمی از صنایع کشور با بیگازی یا بیبرقی روبهرو بودند، بلکه بخش خانگی نیز دچار قطعی گاز و حتی قطعی برق بود. اوج ناکارآمدی دولت قبل در حوزه انرژی را در ماههای گرم سال ۱۴۰۰ و قبل از تحویل دولت به دولت آقای رئیسی شاهد بودیم؛ در این ایام به دلیل عدم توسعه ظرفیت نیروگاهی کشور و افزایش شدید مصرف در بخش خانگی و نبود سازوکار قیمتی مناسب در جهت کاهش شدت مصرف در بخش خانگی، شاهد ناترازی بسیار بالا در بخش برق کشور بودیم که با خاموشیهای گسترده در تابستان ۱۴۰۰ همراه شد. از طرف دیگر ناترازی بنزین و گازوئیل نیز آغاز شده بود و مصرف بنزین هر روز در حال جابهجایی رکورد بود تا جایی که در برخی از روزهای سال، میزان مصرف بنزین از میزان تولید بنزین در کشور نیز فزونی مییافت و بحران کمبود بنزین نیز به سراغ کشور آمده بود. در زمستان نیز به دلیل استفاده گسترده شبکه نیروگاهی کشور از سوخت مایع و گازوئیل برای تولید برق به دلیل ناترازی گاز، در برهههایی نیز دچار ناترازی گازوئیل بودیم.
همه اینها در حالی است که دولت قبل تنها و تنها چشم به مذاکره بسته بود و از هرگونه اقدام مهم و اصلاحی و در جهت اصلاح روند معیوب و گسترش ناترازیهای کشور سر باز میزد. دولت قبل زمین مین گذاری شده با ناترازیهای گسترده و خزانه خالی را به دولت تحویل داد و در ماههای ابتدایی سال ۱۴۰۰ نیز به حدی فروش نفت و گاز کشور کاهش یافته بود که از محل درآمدهای حصول شده در جداول بودجه در بخش فروش نفت و گاز کسری بودجه بیسابقهای به وجود آمده بود و همه این موارد در کنار ناترازیها وضعیت بسیار اسفناک انرژی کشور را پیشروی دولت سیزدهم قرار داده بود.
همچنین رفتارهای غلط و عدم وجود دیپلماسی فعال انرژی با همسایگان و ایجاد کدورتها نیز وضعیت ناترازی کشور را وخیمتر کرده بود و بدهی ۶/۱ میلیارد دلاری دولت قبل به ترکمنستان و همچنین تعهد فروش بنزین ارزان در سال ۱۴۰۱، همه و همه نشان از این داشت که علاوه بر میراث شوم ناترازیهای بخش انرژی، تعهدات و بدهیهای بینالملل ایجاد شده نیز ضربه بعدی را به حوزه انرژی کشور وارد کرد و دولت سیزدهم با این حجم از ناترازی و تعهدات و بدهی خارجی روبهرو بود، اما به جای چشم دوختن به حل مشکلات با مذاکره، به سمت اقدامات ابتکاری و کلیدی رفت. حالا نزدیک به ۲۱ ماه از روی کار آمدن دولت سیزدهم گذشته است؛ تحریمها هنوز هم پابرجاست، اما فروش نفت به میزان بسیار چشمگیری رو به رشد بوده و سیاستگذاری مبتنی بر خنثی کردن تحریمها جای خود را به حکمرانی مبتنی بر رفع تحریمها از طریق مذاکرات داده است. اولین قرارداد انرژی دولت سیزدهم برای کنترل فشار در مناطق شمالی کشور و حذف ناترازی گاز در این مناطق با کشور ترکمنستان بود تا بتواند از طریق سوآپ گازی با ترکمنستان، افت فشار شهرهای شمالی کشور را از بین ببرد و قطعی گاز سراغ مردم نیاید و حالا نیز با کلید خوردن واردات گاز از ترکمنستان، قدم دیگری در جهت رفع ناترازی و استفاده بهینه از منابع انرژی در دسترس برداشته شده است. همچنین اصلاح الگوی مصرف از طریق سازوکار قیمتی دوطرفه (تشویق برای مصرف کمتر و تنبیه برای مصرف بالاتر از حد الگوی بهینه) در بخش برق و گاز اجرایی شد و در تابستان ۱۴۰۱ نیز در بخش خانگی کمترین قطعی برق را شاهد بودیم. صنایع نیز به صورت برنامهریزی شده و بسیار کمتر به نسبت دولت قبل، شاهد قطعی برق بودند. تابستانی که قرار بود با قطعی گسترده برق، زندگی مردم را مختل کند و کشور را به مذاکرات وابسته، با تدابیر صحیح در وزارت نفت از طریق رساندن متناسب گاز به نیروگاهها و در مدار قرارگرفتن نیروگاههای جدید در کنار تعرفهگذاری پلکانی پرمصرفها، به بهترین نحو ممکن گذرانده شد. ناترازی در بخش بنزین نیز با بهبود ظرفیت پالایشی داخل، ایجاد تنوع در سبد سوخت کشور و همچنین استفاده از بنزین پالایشگاههای فراسرزمینی ایران در کشور ونزوئلا نیز مدیریت شده است. همچنین در بخش ناترازی گاز به کارگیری سریع پالایشگاههای گازی و سرمایهگذاری هلدینگهای بزرگ صنعتی کشور در زمینه گسترش میادین گازی از دیگر ابتکارات دولت بود تا جایی که فاز ۱۱ پارس جنوبی نیز تعیین و تکلیف شد. بخش انرژی کشور که با تهدیدات مختلف ناترازی، تعهدات بینالمللی و بدهی خارجی همراه بود تنها با گذشت ۲۱ ماه با ایجاد اصلاحات مهم و تمرکز بر رفع مشکلات مردم از طریق ظرفیتهای داخل به جای تکیه به مذاکرات، به بهترین شکل ممکن مدیریت شد. همه اینها نشان از این دارد که محوریت رفع تحریم از طریق مذاکرات در کشور از بین رفته و به جای آن، حکمرانی عقلایی مبتنی بر خنثیسازی تحریمها جایگزین آن شده است.
* مدیر گروه انرژی اندیشکده ماهد
