وقتی تلویزیون ورق را برمیگرداند
آکواریوم دریایی «کلر واتر» در سنت پترزبورگ از ایالت فلوریدای امریکا شاید چیزی بیشتر از بسیاری از آکواریومهای مشابه خود نداشت تا اینکه در سال ۲۰۱۱ فیلمی به نام «داستان دلفین» (Dolphin Tale) در آنجا تولید شد. این فیلم برگرفته از ماجرای یک دلفین بود که در سواحل فلوریدا گرفتار و برای مداوا و نگهداری به آکواریوم «کلر واتر» منتقل شده بود. داستان دلفین بر اساس کتابی به همین نام ساخته شد و موفقیت آن باعث شد در سال ۲۰۱۴، قسمت دوم از این فیلم خانوادگی ساخته شود، اما ماجرا به همین جا ختم نمیشود. این فیلم چهره زیبایی از جغرافیای منطقه و حیات وحش آن به تصویر کشید و باعث شد از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ که نسخه دوم «داستان دلفین» ساخته شود، شهر کوچک سن پترزبورگ و آکواریوم «کلر واتر» به عنوان یک مقصد گردشگری مهم شناخته شوند؛ کاری که شاید صدها تبلیغ و آگهی مطبوعاتی برای سفر به آن منطقه نمیتوانست چنین تأثیری را در پی داشته باشد.
اما داستان تأثیر مجموعههای تلویزیونی و فیلمهای سینمایی به همین جا ختم نمیشود.
ارباب حلقهها و بازی تاجوتخت
از میان فیلمها و سریالهای ماجراجویانه و افسانهای، قطعاً نام «ارباب حلقهها» و «بازی تاجوتخت» که شهرت جهانی دارند، برای عموم دوستداران سینما شناختهشدهتر هستند. شاید در نگاه اول به ماجرای این سریالها، مباحثی مانند استفاده سنگین از جلوههای ویژه بصری، رایانهای و استفاده چشمگیر از پرده سبز تداعی شوند، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار خواهد گرفت، محل فیلمبرداری این فیلمها و سریالها باشد، زیرا داستان فیلمها هم برخلاف فیلمی مانند «داستان دلفین» هیچ ارتباطی به جغرافیای آن ندارد، ولی پخش این آثار باعث شد محل فیلمبرداری آنها مورد توجه گردشگران از سراسر جهان قرار گیرد. تحقیقات دانشگاهی نشان میدهد فیلمهای «ارباب حلقهها»، «هری پاتر»، «ساحل» و «ناتینگ هیل» باعث رونق گردشگری در نیوزیلند، جزایر فیفی (تایلند) و شهر لندن) شدهاند.
بازی تاجوتخت در کرواسی
دوبرونیک، بندری تاریخی در کشور کرواسی است که به دلیل قرار گرفتن در کنار دریای آدریاتیک از مناظر زیبای طبیعی و تاریخی بهره میبرد. این شهر دارای ساختمانهایی است که از قرون وسطی باقی ماندهاند و چشمانداز برج و باروهای تاریخی دوبرونیک که مشرف به دریاست، زیبایی خاصی به آن بخشیده است، اما دلیل شهرت این شهر تاریخی کوچک، صرفاً قلعه و دیوار ساحلی و برجهای دیدهبانی آن نیست، بلکه شهرت امروز آن مدیون سریال «بازی تاجوتخت» است. پس از آغاز پخش جهانی سریال «بازی تاجوتخت»، میزان ورود گردشگر به این شهر رشد بیسابقهای پیدا کرد. این دوره یعنی سالهای ۲۰۰۸ به بعد مصادف بود با دوران رکود شدید اقتصادی در کرواسی. مسئولان گردشگری در کرواسی، تجربه خوب نیوزیلند در جذب گردشگران «ارباب حلقهها» را مشاهده کردند و تصمیم گرفتند از اینکه فیلمبرداری «بازی تاجوتخت» در این کشور انجام میشود، نهایت استفاده را کنند. درآمد گردشگری «دوبرونیک» صرفاً با حضور علاقهمندان به بازی تاجوتخت دوبرابر شد و روزانه حدود ۷هزار نفر برای بازدید به این شهر آمدند. کرواسی یکی از کشورهای اروپایی است که توانست با توسل به درآمد گردشگری از بحران اقتصادی خود عبور کند و بخش قابل ملاحظهای از این کار مدیون انتخاب لوکیشن فیلمبرداری «بازی تاجوتخت» در دوبرونیک بود. این تأثیرات هم منحصر به کرواسی نیست. بازی تاجوتخت در کشورهای اسپانیا، مالت، ایرلندشمالی، ایسلند، کرواسی و مراکش، فیلمبرداری شده است. از میان این کشورها، اسپانیا، کراوسی و مالت، به گردشگری به عنوان بخش مهمی از اقتصاد نگاه میکنند. یک بررسی تاریخی نشان میدهد پخش سریال «بازی تاجوتخت» به طور متوسط سالانه نزدیک ۱۶درصد باعث افزایش ورود گردشگر به این کشورها شده است و این رقم تا سه سال پس از پایان پخش سریال هم با اندکی کاهش به ۱۳درصد رشد سالانه رسید.
همیشه تلویزیون تأثیر مثبت ندارد!
تصور اینکه همیشه تلویزیون یا سینما باعث میشود توجه گردشگران به یک منطقه جلب شود، چندان دقیق نیست، در اصل این نوع نگاه فیلمساز است که میتواند بیننده را مجاب یا او را از موضوعی منصرف کند. شهر ناپل در ایتالیا به واسطه تولید فیلم «دست خدا» مورد توجه گردشگران خارجی قرار گرفته است. نظرسنجیها نشان میدهد نزدیک ۱۳هزار نفر از گردشگران خارجی که به ناپل سفر کردهاند، دلیل سفر خود را تأثیر تماشای فیلمها و سریالهای تلویزیونی اعلام کردهاند. نتفلیکس در نظرسنجی از مخاطبانش مشخص کرد که ۷۸درصد بینندگان فیلمهایی که در آن به زیباییهای ایتالیا پرداخته شده، هیچ گاه به ایتالیا سفر نکردهاند و پس از تماشای این آثار برای سفر به ایتالیا ابراز تمایل کردهاند، ولی در همین حال سریال «Gomorrah» که یک اثر پلیسی و جنایی است، به خاطر نمایش فضای التهابآور از ناپل، تأثیر منفی بر بینندگان خود مبنی بر تمایل به سفر به ایتالیا و شهر ناپل داشته است.
ترکیه و جذب گردشگر از طریق تلویزیون
در اغلب تجربههای بالا، رشد گردشگری در کشورهایی رخ داه است که از سوی شرکتهای چندملیتی فیلمسازی به عنوان محل فیلمبرداری انتخاب شدهاند، یعنی میشد به جای انتخاب شهری در کرواسی برای ساخت سریال بازی تاجوتخت سراغ کشوری دیگر رفت و آن کشور از مواهب توجه جهانی به آن سریال برخوردار میشد، اما یکی از کشورهایی که به صورت مستقیم فیلمسازان خود را مجاب میکند تا در تولید فیلمها و سریالهای خود به فکر گردشگری باشند و زیباییهای طبیعی و تاریخی کشور را به نحوی به نمایش بگذارند تا مخاطبان از هر گوشه جهان، برای تماشای آن مجاب شوند، ترکیه است.
مهمترین محصول فرهنگی که در سبد صادرات کشور ترکیه قرار دارد، سریالهای تلویزیونی است. ترکیه از اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی اولین تجربههای خود را در ساخت سریالهای تلویزیونی کسب کرده است؛ روندی که از سال ۱۹۹۰ به بعد سرعت گرفت و باعث شد از سال ۲۰۱۰ میلادی تولیدات تلویزیونی ترکیه، به یک محصول صادراتی مطمئن تبدیل شود و از امریکایجنوبی گرفته تا آفریقا، آسیا، اروپا و امریکایشمالی مشتریان مجموعههای تلویزیونی ساخت ترکیه شوند. با آنکه فیلمسازان ترکیهای در آثار خود چندان تعلق خاطری به اصول و عقاید اسلامی ندارند و سریالهای این کشور در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان ترویجدهندگان فرهنگ منحط و آسیبزا به ارزشهای اخلاقی شناخته میشوند، ولی ترکیه همچنان بازار فروش سریالهای خود را گسترش میدهد. فارغ از محتوای سریالهای ترکی و سود این کشور از فروش آنها به دیگر کشورها، ترکیه تلاش دارد از طریق سریالهای تلویزیونی، گردشگران را از سراسر جهان به مسافرت به این کشور دعوت کند. ترکیه تا سال ۲۰۱۵ بیش از ۱۰۰ عنوان سریال به بیش از ۸۰ کشور صادر کرده است. به عبارت دیگر ۶درصد از کل سریالهایی که در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا از تلویزیونهای مختلف پخش شده متعلق به کشور ترکیه بوده است. ترکیه با همکاری مجموعه MBC عربستانسعودی بازار سریالهای خود را در کشورهای عربی گسترش داده و ۷۸درصد از بینندگان عرب این مجموعهها از کشورهای عراق و سوریه بودهاند، اما آنچه فروش سریالهای ترکی به دنبال داشته، تعامل و همراهی با مردم عربزبان منطقه است، سفر به ترکیه، خرید املاک در آنجا، خرید کالاهای ترکی و افزوده شدن ترکیه به عنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری اعراب ناشی از محبوبیتی است که سریالهای ترکی با خود به همراه آوردهاند. یک تحقیق دانشگاهی نشان میدهد اعراب به دلیل مناظر جنگل و دریا، قابهای عاشقانه، سناریوهای احساسی، تولید باکیفیت، بازیهای خوب، نمایش مکانهای جذاب تاریخی و مدرن و استفاده از موسیقی به سریالهای ساخت ترکیه علاقه پیدا کردهاند؛ موضوعی که از چند وجه با نمایش جاذبههای گردشگری در این کشور همراستاست. ترکیه تصویری دلپذیر از خود به نمایش میگذارد و مخاطبان عرب را جذب میکند. ترکیه در سال ۲۰۲۱ بازار سریالهای خود را در ۱۶۰ کشور گسترش داده و باعث شده است نگرش مثبتی از این کشور در افکار عمومی کشورهای هدف به وجود آید. علاقه سفر به ترکیه پس از تماشای فیلمهای ساخت این کشور، منحصر به اعراب نیست، مردم اسپانیا که خودشان از جمله کشورهای گردشگرپذیر هستند، تحت تأثیر سریالهای ترکی، علاقهمند به سفر به این کشور شدهاند. نومان گیزمیشوغلو، مدیر ترکیش ایر (مهمترین آژانس هوایی ترکیه) در مادرید اسپانیا میگوید: مردم اسپانیا از وی سؤال میکنند که سریالهای ترکیهای در کجا فیلمبرداری میشود و چطور میتوانیم از آنجا بازدید کنیم؟ یا چطور میتوان اطلاعاتی درباره ترکیه و سفر به آن کشور به دست آوریم؟ افزایش پخش سریالهای ترکی باعث شده است میزان سفر از اسپانیا به ترکیه در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲ بیش از ۱۲۳درصد افزایش داشته باشد و این روند همچنان رو به گسترش است.
غفلتی که ما سالهاست با آن مواجهیم
علی دارابی، قائم مقام وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در گفتوگویی از افزایش میزان سفر گردشگران به مناطق غربی کشور پس از ساخت سریال «نونخ» خبر داده است. استفاده از ظرفیت سریالهای تلویزیونی برای رونق گردشگری با آنکه موضوعی به اثبات رسیده است و سالها مطالعات درباره میزان و کیفیت آن انجام شده است، در داخل ایران نه تنها توجهی به آن نمیشود، بلکه فیلمسازان هم تمایلی ندارند در آثار خود تصویری از ایران و جغرافیای آن به نمایش بگذارند که گردشگر را برای سفر به ایران مجاب کند، حتی آثار تلویزیونی در ایجاد رغبت برای افزایش سفرهای داخلی و رونق ایرانگردی نیز ناتوان هستند. در این بین اگر اثری بتواند تأثیر مثبت در فرایند توسعه گردشگری داشته باشد، نه مانند ترکیه بر اساس برنامهریزی است و نه مانند اسپانیا و کرواسی، حاصل فرصتطلبی تصمیمگیران حوزه گردشگری خواهد بود. بر اساس آمار منتشرشده در رسانهها، از ابتدای امسال تا اول اسفندماه ۲۸ سریال تلویزیونی از شبکههای مختلف سیما، پخش یا بازپخش شدهاند. نه صداوسیما و نه فیلمسازانی که این آثار را تولید کردهاند، ادعایی درباره نمایش ایران به عنوان کشوری دارای جاذبههای گردشگری ندارند و این عیب بزرگی است که ریشه آن در فرایند تولید سریالهاست. صداوسیما عملاً برنامهای برای توسعه گردشگری ندارد، احتمالاً پاسخ به سؤال چرایی این بیتوجهی و بیبرنامگی، این است که صداوسیما از رونق گردشگری هیچ نفعی نمیبرد که بخواهد آن را در قالب سریالهای تلویزیونی ترویج کند، در حالی که دولت ترکیه به سازندگان فیلمها و سریالهای ترکی برای نمایش زیباییهای این کشور کمک میکند. توسعه گردشگری در ترکیه همراه با نگاه صادراتمحور آثار فرهنگی و در رأس آن سریالهای تلویزیونی بوده است، اما در ایران صداوسیما در بازارهای فیلم غالباً خریدار آثار خارجی است و آنچه از صداوسیما در تلویزیونهای دیگر کشورها به نمایش درمیآید، به یکیدو سریال مذهبی و تاریخی ختم میشود که ارتباط چندانی با جغرافیای ایران و مناظر ندارد. شاید اولین گام برای رفع این مشکلات ایجاد سازوکارهایی است که در آن فیلمسازان برای نمایش ایران زیبا حتی برای مخاطب داخلی توجیه شوند و صداوسیما از نمایش جاذبههای گردشگری در قالب سریالهای تلویزیونی به عنوان یک الزام استفاده کند.
