مالک شریعتی، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس درباره غفلت از تداوم توزیع ناعادلانه یارانه بنزین و گازوئیل هشدار داده و بازتوزیع سهمیهها بدون تغییر قیمت را به نفع خانوارهای فاقد خودرو دانسته است.
طبق مصوبه کمیسیون تلفیق بودجه۱۴۰۲، «دولت مجاز است از ابتدای خردادماه۱۴۰۲ و در صورت تحقق منابع، به سرپرست خانوارهای فاقد خودرو به ازای هر عضو خانواده، ماهانه ۱۵لیتر بنزین سهمیهای اختصاص دهد و امکان تبادل سهمیه بنزین را در بازار فراهم کند.» همچنین «در صورت اجرای جزء (۱)، دولت موظف است در سال۱۴۰۲ این حکم را «بدون هرگونه افزایش قیمت» در نرخهای سهمیهای و آزاد بنزین و با حفظ سهمیه سابق برای حداکثر دو خودروی سواری در خانوارهای دارای خودرو و نیز حفظ سایر سهمیهها شامل خودروهای عمومی، وانت بار و موتورسیکلت انجام دهد.» سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، وضع بهرهمندی فعلی حدود ۲۹میلیون خانوار از بنزین یارانهای و خودرو را اینگونه اعلام کرده است: ۱۳میلیون خانوار فاقد خودرو (۴۵درصد) / ۱۱میلیون خانوار یک خودرویی/ ۶/۳ میلیون خانوار دو خودرویی/ ۴/۱ میلیون خانوار سه خودرویی و بیشتر (۵/۴ درصد) / حدوداً از ۲۳میلیون خودرو، ۲میلیون دستگاه، خودروی سوم و بیشتر است (۵/۸ درصد از کل خودروها). به گفته شریعتی، قیمت بنزین افزایش پیدا نخواهد کرد و در سهمیه بنزین هر نفر ۱۵لیتر است، بنابراین سهمیه بنزین یک خانواده چهارنفره مشمول این طرح ۶۰لیتر خواهد بود.
سابقه تلاشهای بینتیجه
شریعتی، نماینده مردم تهران پیش از این در نشست علنی نوبت عصر روز دوشنبه، چهارم اسفندماه ۱۳۹۹ مجلس در جریان بررسی بخش درآمدی لایحه بودجه سال۱۴۰۰ با الحاق یک بند به تبصره۱ لایحه مذکور، به عنوان پیشنهاددهنده الحاق یک بند به تبصره۱ گفته بود: «در حال حاضر سهمیه بنزین یارانهای بین افرادی توزیع میشود که دارای خودرو هستند، اما نیمی از خانوادهها که فاقد خودرو هستند، از این سهمیه بیبهره هستند. در پیشنهاد مطرحشده که گام اول است گفته میشود ۵۰درصد جامعه که از سهمیه یارانهای بنزین ۳هزار تومانی بیبهره هستند، به ازای هر عضو خانواده ۱۵لیتر بنزین ۳هزار تومانی دریافت کنند. این ایده باعث رعایت مسئله جمعیت که مورد اهمیت است نیز میشود، حتی میتوان بازاری ایجاد کرد تا مردم که خودرو ندارند، اما سهمیه بنزین یارانهای دریافت میکنند، بنزین خود را خرید و فروش کنند.»
در نهایت صحن علنی مجلس با ۸۴رأی موافق، ۱۴۵رأی مخالف و دو رأی ممتنع از مجموع ۲۳۷نماینده حاضر در جلسه تغییر نحوه سهمیهبندی یارانه بنزین را به زمان دیگر و با کار کارشناسی بیشتر موکول کرد.
مطالبه سهمیهبندی بنزین با کارت ملی
«درخواست سهمیهبندی بنزین با کارت ملی» از سوی برخی کارزارهای رسانهای (کمپینهای رسانهای) مطالبه و تأکید شده است برای جلوگیری از اتلاف بنزین و عادلانه توزیع شدن آن و جلوگیری از افزایش قیمت خودرو و حل معضل ترافیک و خودروهای تکسرنشین به هر کد ملی ماهانه بنزین تعلق گیرد و افرادی که نیاز به مصرف سهمیه خود ندارند یا مازاد نیاز خود را از طریق یک اپلیکیشن ویژه به افراد دیگر بفروشند، به صورت توافقی و میانگین قیمت معاملهشده در ماه، قیمت بنزین آزاد تعیین شود، حتی در این اپلیکیشن امکان انتقال بنزین به اشخاص دیگر به عنوان کرایه تاکسی هم وجود داشته باشد.
عزم دولت برای توزیع عادلانه بنزین
جواد اوجی، وزیر نفت دی ماه سال گذشته گفته بود به تمامی افراد چه صاحب خودرو باشند یا نه و یکسال در ایران اقامت داشته باشند، برحسب کارت ملی ۱۵لیتر بنزین هزارو ۵۰۰ تومانی تعلق میگیرد. افراد میتوانند از این بنزین استفاده کنند یا از بخش اعتباری به صورت ریالی استفاده کنند.
در طرح اختصاص بنزین به افراد به جای خودرو، هیچ برنامهای برای افزایش قیمت بنزین وجود ندارد. در این طرح دولت سیزدهم هیچ گونه تصمیمی برای افزایش قیمت بنزین ندارد بلکه دولت مصمم است یارانهای را که امروز به خودروها میدهیم به صورت عادلانه بین همه مردم اعم از کسانی که خودرو دارند و کسانی که خودرو ندارند، تقسیم کند. هم اکنون ۲۷میلیون کارت سوخت فعال در کشور داریم و مردمی که خودرو دارند، در قالب کارت سوخت از یارانه سوخت بهرهمند میشوند، اما مردمی که خودرو ندارند از این یارانه بیبهره هستند و دولت بنا دارد با این طرح که در حال حاضر کار کارشناسی روی آن صورت میگیرد، توزیع بنزین و یارانه آن را عادلانه کند.
اتمام طرح آزمایشی کیش
ابتدای مردادماه امسال ستاد هماهنگی طرح بازتوزیع یارانه بنزین از اتمام اجرای آزمایشی طرح بازتوزیع یارانه بنزین در جزیره کیش خبر داد و اعلام کرد: اجرای آزمایشی طرح بازتوزیع یارانه بنزین در جزیره کیش چهار ماهه بوده و قرار است نتایج اجرای طرح مذکور در کمیتههای تخصصی بررسی شده و مراتب جهت تصمیمگیری به دولت تقدیم شود. بر اساس این طرح، همه شهروندان دارای کارت کیشوندی اعم از مالکان خودرو و افراد بدون خودرو، امکان دریافت سهمیه بنزین ۲۰لیتری را دارا خواهند بود. همانطور که پیش از این هم مسئولان منطقه آزاد کیش اعلام کرده بودند در این طرح، قیمت بنزین تغییری نکرده است و بنزین یارانهای هزارو ۵۰۰ تومان و قیمت بنزین آزاد ۳ هزارتومان است و افراد فاقد خودرو که مصرف بنزین ندارند، میتوانند سهمیه بنزین یارانهای خود را به دیگران انتقال دهند یا به فروش برسانند. بر این اساس سهمیه خودروهای عمومی کماکان مانند قبل به کارت سوخت آنها تعلق میگیرد.
رویکردهای مناسب بنزینی
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «مسئله بنزین، رویکردها و مخاطرات» که سال۱۳۹۷ منتشر کرد، تأکید کرده بود: سیاستگذاری درباره بنزین در ایران همواره موضوعی پرچالش بوده و تبدیل شدن بنزین به کالایی شاخص در نگاه ایرانیان سبب شده است قیمتگذاری آن، ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی گستردهای پیدا کند. علاوه بر این، عرضه بنزین توسط دولت، به صورت تنها عرضهکننده این محصول در کل کشور (با وجود واگذاری ظاهری بخش عمده سهام پالایشگاهها به بخش غیردولتی و تأکید قانونگذار در قوانین بودجه مبنی بر آزاد کردن عرضه بنزین) سبب شده است سازوکار بازار در تعیین قیمت این محصول، فاقد توجیه باشد و عرضهکننده انحصاری بنزین رأساً به تعیین قیمت اقدام کند. در مواجهه با وضعیت کنونی، رویکردهای متنوعی میتوان اتخاذ کرد. انتخاب رویکرد، متناسب با هدف سیاستگذار صورت میگیرد. به عنوان مثال، اگر هدف سیاستگذار صرفاً حل مسئله قاچاق است، رویکرد احیای کارت سوخت بهترین راهکار است. اگر هدف کاهش مصرف سوخت است، سهمیهبندی به همراه روشهای غیرقیمتی کاهش تقاضا بهترین گزینه است. اگر هدف توزیع بالسویه یارانه پنهان است، بهترین رویکرد توزیع برابر بنزین بین همه مردم است. اگر هدف تأمین منابع مالی است، سناریوهای افزایش قیمت، انتخاب درستی است.
سهمیه بنزین به همه افراد
در این طرح که توسط مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی تدوین شده است، یارانه نقدی تغییر نخواهد کرد و مطابق قبل و سیاستهای موجود اجرا خواهد شد. به علاوه به هر ایرانی دارای کد ملی (به جز ساکنان خارج کشور)، به اندازه مشخصی اعتبار استفاده از بنزین به طور ماهانه تعلق میگیرد. این سهمیهها به جای کارت سوخت در کارت ملی هوشمند افراد یا کارت بانکی بارگذاری میشود.
مزایای کارت سوخت با سهمیه
برای هر فرد
•افراد فاقد خودرو نیز از یارانه پنهان بنزین برخوردار میشوند
•مهار تقاضا
•آمادگی در برابر تحریم واردات بنزین
•محدود کردن امکان قاچاق
•قیمتگذاری شناور برای نرخ دوم
•امکان شکلگیری بازار بنزین مازاد
معایب کارت سوخت با سهمیه
برای هر فرد
•کاهش رفاه خانوارهایی که سهمیه تعلق گرفته به آنها کمتر از مصرف آنهاست (عموماً در خانوارهای دو نفره و یک نفره)
•آثار تورمی به سبب افزایش قیمت بنزین آزاد
•آثار تورمی برای خانوادههای متوسط بیشتر از خانوادههای فقیر
•عدمامکان سیاستگذاری درباره قیمت بنزین بر اساس مصرف.
جمعبندی
با در نظر گرفتن جمیع جهات، تخصیص بنزین به کارت ملی به جای تخصیص آن به پلاک خودرو، هر چند برخی تبعات منفی خواهد داشت، اما حرکت بر مسیر عدالت اجتماعی است و حاکمیت وظیفه دارد تبعات چنین طرحی را به صفر نزدیک کند. طبعاً حرکت در مسیر عدالت اجتماعی به راحتی امکانپذیر نیست، چه آنکه «تعارض منافع» و «فشار ذینفعان» مهمترین مانع این مهم به شمار میروند، ولی آنچه مهم است اینکه باید به پیاده شدن عدالت کمک شود و این مهم نیز طبعاً بدون هزینه نخواهد بود.
مصوبه کمیسیون تلفیق بودجه ۱۴۰۲ به تصویب نهایی صحن علنی مجلس شورای اسلامی نیاز دارد و باید منتظر ماند و دید که آیا مجلس یک بار برای همیشه از این خوان عبور خواهد کرد یا همانند چند سری قبلی، به بهانهای از عادلانه کردن سهمیه بنزین طفره خواهد رفت.
