آیا روند حرکت علمی ایرانِ بیرون آمده از دل انقلاب، یک روند رو به رشدی بودهاست یا خیر؟ و این حرکت علمی، کدام سمت را هدف گرفته است؟ پاسخ به این سؤال که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما با عمیقتر شدن در موضوع و با در نظر گرفتن سایر مؤلفهها و دیگر بازیگران تأثیرگذار، پاسخ را قطعاً دشوار خواهد کرد.
قبل از پرداختن به موضوع اصلی، باید این نکته قطعی را یادآور شد که برای همه کشورها و دولتها پیشرفت علمی بسیار مهم است؛ تا آنجا که همه دولتهای استعمارگر تاریخ، تلاش بر عقب نگهداشتن توان علمی کشورهای هدف و وابستهبودن آنان داشتهاند. پس ارتباط مستقیمی میان «بنیه علمی» و «قدرت ملی» همواره برقرار خواهد بود. این موضوع در مورد ایران نیز صادق بوده و دشمنان ایران انقلابی نوپا، همه تلاش خود را برای متوقف [یا کند]کردن پیشرفت علمی ایران انجام دادهاند؛ از نبرد نظامی و سخت گرفته تا تلاش نرم برای براندازی و کودتا.
مجله علمی نیچر با سابقه بیش از ۱۷۰ ساله، در سال ۱۳۸۴ در مقالهای با عنوان «رژه بزرگ ایرانیان» اعتراف کرد که ایران برای رسیدن به تمدن اسلامی [که یک بار طعم آن را چشیده]خیز برداشته و از سه پیشنهاد خود برای جلوگیری از این حرکت رونمایی کرد که تا امروز چراغ راه دشمنان ایران بودهاست؛ تحریم، ترور و آشوب.
در همه این موارد یک نقطه مشترک موجود دارد؛ هدف، خارج کردن ایران از حالت تعادل و از دست رفتن تمرکز است، اما با همه این تلاشها، وضعیت علمی ایران در طول این سالها چگونه است؟ در اینجا میخواهم تنها به نقطه کوچکی از این حرکت عظیم اشاره کنم:
۱- شتاب علمی ایران: بنابر اذعان پایگاههای معتبر علمی دنیا همچون NewScientist و Web of Science رشد علمی ایران ۱۱ برابر میانگین جهانی بوده و از این نظر در جایگاه اول دنیا قرار دارد. در حال حاضر جایگاه علمی ایران در میان ۱۹۳ کشور دنیا، رتبه ۱۵ است.
۲- فناوری نانو: تعداد مقالات منتشره ایران در این حوزه در سال ۲۰۰۰، هشت مقاله بوده و در سال ۲۰۰۱ تنها با ۱۰ مقاله در جایگاه ۵۷ دنیا قرار داشتیم. این عدد در سال ۲۰۲۱ به بیش از ۱۱ هزار مقاله رسید و ایران را در جایگاه چهارم دنیا قرار داد. همچنین در پژوهش مشترکی که میان بنیاد ملی علم (NSF) ایالات متحده، دانشگاه جورجیاتک و تعدادی از محققان چینی متخصص این حوزه انجام گرفت و نتایج آن طی مقالهای در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، بر پیشرو بودن ایران در حجم تولید علم نانو تأکید و از کیفیت دستاوردهای این حوزه در ایران اظهار شگفتی نمود. در حال حاضر ایران در ۱۵ حوزه صنعتی، بیش از هزارو ۴۰۰ محصول نانو تولید مینماید و به ۴۹ کشور از پنج قاره صادرات محصولات نانو دارد.
۳- سلولهای بنیادی: در این حوزه ایران در منطقه دارای رتبه یک و در جهان جزو ۱۰ کشور اول بودهاست؛ در استخراج سلولهای بنیادی از دندان شیری و در تولید علم ناباروری و درمان نازایی دارای جایگاه ۳ دنیا است. همچنین پژوهشگاه رویان [که قطب علمی کشور در زمینه سلولهای بنیادی و درمان ناباروری است]جزو ۱۰ مرکز علمی برتر جهان قرار دارد.
۴- پهپاد: در حال حاضر ایران دارای جایگاه دوم دنیا در تولید پهپادهای رادارگریز و جایگاه سوم در ساخت پهپاد نظامی دنیا است. ایران توانسته تا کنون شش پهپاد جاسوسی پیشرفته را به غنیمت بگیرد که تنها در یک مورد آن [RQ۱۷۰]باراک اوباما رئیسجمهور وقت امریکا از ایران درخواست بازپسدهی آن را داشت [که البته درخواست او راه به جایی نبرد]. در این حوزه سخن بسیار است، اما برای اثبات توان ایران در این حوزه همین بس که ۹۰ کشور دنیا خواهان پهپادهای ایران هستند.
۵- فناوری فضایی: ایران توانسته در این حوزه از دانش، در زمانی کمتر از ۳۰ سال، از رتبه ۴۵ دنیا، به هشتمین قدرت فضایی دنیا تبدیل شود. همچنین بر اساس اطلاعات پایگاه معتبر علمی اسکوپوس، ایران در تولید علم هوا و فضا در منطقه جایگاه اول و در جهان در جایگاه ۱۱ قرار دارد. ماهواره نور توانست پس از ۴۸۰ ثانیه به مدار از قبل تعیینشده ۵۰۰ کیلومتری برسد؛ ماهواره سنجش از راه دور خیام نیز به تازگی اولین تصاویر با کیفیت خود از سطح زمین را منتشر کرد و سازمان نقشهبرداری به عنوان اولین بهرهبردار دولتی آن اعلام نیاز کرد.
۶- رصدخانه ملی ایران: این رصدخانه تازهترین دستاورد محققان ایرانی در حوزه نجوم و کیهانشناسی به شمار میرود و نقطه عطفی در زمینه علمی ایران است. روند احداث این رصدخانه با بررسی بیش از ۳۰ منطقه شروع و با انتخاب چهار نقطه و نهایتاً نیز با انتخاب قله ۳ هزارو ۶۰۰ متری گارگاش در رشتهکوه کرکس نهایی شد. این رصدخانه جزو هشت رصدخانه حرفهای نیمکره شمالی بوده و ایران جزو ۱۰ کشور توانمند در ساخت تلسکوپهای بزرگ قرار دارد. این رصدخانه شگفتی منجمان دنیا را در پی داشت و مجله علمی ساینس (Science) شگفتی خود را با انتشار مقالهای با عنوان «تلسکوپی در کلاس جهانی» نشان داد و اذعان داشت که ایران پیشرفتهای علمی خود را در شرایط محدودیت و تحریم به دست آوردهاست. رصدخانه ملی ایران با وزنی بیش از ۹۰ تن، بالغ بر ۱۲۰ هزار قطعه دارد و با آینه حساس ۴/۳ متری، اولین تصویر خود را از دل تاریخ کهکشانها در فاصله ۳۲۰ میلیون سال نوری شکار کرد.
همه اینها تنها تکه بسیاری کوچکی از پازل بزرگ پیشرفت علمی ایران بود و تمدنی که مجله نیچر ۱۷ سال قبل به آن اشاره کرد، با سرعتی فوق تصور ناظران بینالمللی در حال شکلگیری است. مطابق نتایج تحقیقات ۱۵ ماهه و ۴۰۰ صفحهای مؤسسه رند (RAND)، هفت خصلت برترساز یک ملت که هر ملتی را به سوی برتری نسبت به سایر ملتها رهنمون مینماید، در ایران انقلابی ۴۴ ساله، بیش از پیش متبلور شده و گویی این تحقق، همان وعده الهی است که: «هر کس با من باشد، او را یاری خواهم نمود.»
