چین دومین اقتصاد بزرگ جهان و رشد سالانه اقتصاد این کشور بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۰ به طور میانگین۱۰درصد بوده است، البته این رقم طی سالهای اخیر حدود ۵/۵درصد بوده و روند کاهشی داشته است. از طرفی ضریب بهرهوری کل چین از سال۲۰۰۸ حدود ۱/۱درصد رشد کرده که کمتر از یکسوم سرعت رشد در سه دهه پیش از آن است، با وجود این، همچنان دو برابر امریکاست. زیرساختهای فناوری و دیجیتالی چین، به ویژه حوزههای تجارت الکترونیکی و فینتِکهای آن، بسیار پیشروتر از دیگر کشورهای توسعهیافته است، به طوری که این کشور هم اکنون حدود ۸۰۰هزار روبات دارد که معادل یکسوم روباتهای جهان است. این رقم در سال ۲۰۱۰ کمتر از ۵۰هزار روبات بود.
تکمیلگری متقابل اقتصادی
از شروط مهم روابط دوجانبه کشورها در حوزه موضوعی اقتصادی، تکمیلگری ساختار اقتصادی آنهاست. بر همین اساس، ایران و چین مکمل اقتصادی یکدیگر محسوب میشوند. با توجه به سیاست تحریمی غرب علیه ایران، چین جایگاه خاصی در سیاستهای اقتصادی و تجاری برونگرای کشورمان داشته است و حتی در دوره پساتحریم نیز جایگاه خاص خود در مبادلات اقتصادی ایران را حفظ خواهد کرد.
از طرفی چین تنها قدرت بزرگی است که از توازن و تمایل به چالش کشیدن موقعیت مسلط امریکا در پهنه سیاست بینالمللی برخوردار است. همچنین چین به مهمترین بازیگر در دور زدن تحریمهای امریکا علیه ایران به ویژه پس از پایان معافیتهای نفتی بدل شده است و از خریداران اصلی نفت ایران محسوب میشود.
وابستگی بالای چین به انرژی
پکن به دنبال توسعه روابط تجاری و اقتصادی امن با کشورهای مناطق مختلف جهان است و غالباً مداخله در امور داخلی دیگر کشورها را دنبال نمیکند. طبعاً این رویه یکی از مزیتهای سیاست خارجی توسعهمحور چین است. از طرفی چین قدرتی نوظهور است که وابستگی آن به انرژی بسیار بالاست و ایران یکی از تأمینکنندگان اصلی انرژی مورد نیاز این کشور است.
همچنین حملونقل و ترانزیت کالا از دیگر حوزههای تکمیلگری اقتصاد دو کشور است و ایران و چین بر اساس منافع مشترک اقتصادی و تجاری، احیای جاده ابریشم را در دستور کار خود قرار دادهاند. راه باستانی ابریشم یک مسیر تجاری فراآسیایی است که شرق آسیا را از طریق ایران و آسیای میانه به اروپا و دریای مدیترانه متصل میکند. جاده ابریشم احیاشده شامل مسیر ریلی و دریایی است که بخشی از راهبرد توسعه اقتصادی چین موسوم به «یک کمربند- یک جاده» است. مهمترین مزیت این مسیر، کوتاه کردن مسافتهاست. از دید ایران، هدف نهایی این است که این خطآهن تا اروپا توسعه یابد و ایران در این قاره به موقعیت کلیدی دست یابد.
کشورمان به عنوان مسیر طلایی اتصال ترانزیتی شرق به غرب، مورد توجه چین به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان کالا به اقصی نقاط جهان از جمله غرب آسیا و اروپاست تا از طریق ایران، یکی از امنترین، ارزانترین و کوتاهترین مسیرهای صادرات خود را ایجاد کند و همین طور، مواد خام مورد نیاز خود را از ایران و دیگر کشورهای حوزه غرب آسیا از طریق مسیر ایران تأمین کند. ایران به لحاظ موقعیت راهبردی در غرب آسیا، دارای مرزهای مشترکی با ۱۵کشور و کانال دریایی در سواحل شمالی و جنوب غربی است. با توجه به دسترسی ایران به مسیرهای پهناور ارسال کالا که غرب آسیا را به اروپا متصل میکند، کشورمان میتواند نقش مهمی در جاده ابریشم جدید بازی کند. چین میداند بدون حمایت ایران نمیتواند اهداف خود را در اتصال شرق و غرب از طریق جاده ابریشم فراهم آورد چراکه ایران نقش ژئوپلتیکی مهمی در آرزوهای اقتصادی چین دارد. چین در هر دو پروژه کمربند اقتصادی جاده ابریشم و جاده ابریشم دریایی قرن۲۱، به دسترسی زمینی و دریایی ایران نیاز دارد. این پروژهها، از راه آسیای مرکزی و آبهای آزاد ایران، اتصال چین را به اروپای شرقی و غربی فراهم میآورند. از طرفی موقعیت ژئوپلتیکی ایران و تسلط بر تنگه هرمز برای حفظ امنیت صادرات انرژی از منطقه خلیج فارس در صورت هرگونه رویارویی بین امریکا و چین از اهمیت اساسی برخوردار است.
حامی ایران در سازمان شانگهای
چین با چشمانداز سرمایهگذاری در ایران، بزرگترین عضو حامی ایران در سازمان همکاری شانگهای است و ایران و چین هر دو قرارداد ۲۵ساله همکاری را جهت تحکیم روابط سیاسی و اقتصادی خود امضا کردهاند. نقشهراه ۲۵ ساله ایران و چین یکی از محورهای مهم همکاری اقتصادی تهران-پکن است که مرحله عملیاتی و جزئیات اجرایی آن آغاز شده است. شروع همکاریهای ایران و چین در زمینه انرژی، سرمایهگذاری، مالی و گمرکی و مهمتر از همه گسترش صادرات ایران به چین در اقلامی مانند زعفران، مرکبات و لبنیات از جمله نتایج این برنامه است. همچنین امضای یک تفاهمنامه در چارچوب سند همکاری در جریان سفر معاون نخستوزیر چین به ایران، اقدام مهم طرفین در راستای عملیاتی شدن سند راهبردی ۲۵ ساله است و باز شدن بازارهای چینی به سوی ایران را به دنبال خواهد داشت. سرمایهگذاری و فعالیت چینیها در زمینه انرژی در ایران، اجرای خطوط قطار سریعالسیر، همکاری و انتقال فناوری ساخت خودروهای برقی به ایران و احداث نیروگاههای خورشیدی و تولید صفحات تولید برق خورشید در ایران از جمله طرحهایی است که از نتایج اجرای سند راهبردی یاد شده خواهد بود.
نقش محوری ایران برای چین
نقش محوری ایران در طرح «یک کمربند- یک جاده» که نقش پل ارتباطی بین شرق و غرب را دارد و غرب آسیا هم بخش مهمی از آن است و همچنین به دلیل جایگاه ژئوپلتیک ایران در منطقه، انجام مطالعه اولیه برای راهاندازی قطار سریعالسیر مشهد- تهران با مقیاس ۳۲۰کیلومتر در ساعت در آینده نزدیک که مذاکرات آن انجام شده است، همکاری دوجانبه ایران و چین در تکمیل واکسیناسیون کرونا در ایران، ناخرسندی غرب از توسعه روابط ایران و چین، جمعآوری سوابق موضعگیریهای منفی و کارشکنیهای غربیها درباره روابط ایران و چین و همچنین تحریمهای اعمالشده به شرکتهای چینی به دلیل نقض تحریمهای ایران، از جمله مواردی است که ضرورت تعمیق روابط اقتصادی تهران- پکن را یادآوری میکند.
آخرین وضعیت تجارت ایران و چین
سیدروحالله لطیفی، عضو کمیسیون روابط بینالملل و توسعه تجارت خانه صمت ایران به «جوان» میگوید: «چین با مجموع تجارت (جمع واردات و صادرات) ۲/۲۹ میلیون تن کالا به ارزش ۳/۲۵ میلیارد دلار بیشترین میزان تبادل تجاری با ایران را طی ۱۰ ماه امسال داشته است و جلوتر از امارات با ۸/۱۹ میلیارد دلار، ترکیه با ۷/۱۱ میلیارد دلار و عراق با ۹میلیارد دلار قرار دارد. در بین ۱۴۳مقصد صادراتی کشور، چین با خرید ۱۲میلیارد و ۸۰۶میلیون دلار، بیشترین خرید کالا از ایران را در این مدت داشته که با رشد ۱۰درصدی نسبت به مدت مشابه همراه بوده است.»
این کارشناس تجارت بینالملل در خصوص میزان واردات ایران از چین نیز میگوید: «واردات کشورمان از چین به ۱۲میلیارد و ۶۹۸میلیون دلار رسید که با رشد ۳۳درصدی همراه بوده است.»
لطیفی در خصوص دلایل افزایش تجارت ایران و چین تصریح میکند: «سیاست چندجانبهگرایی ایران، توجه به بازارهای بکر، سیاست توجه به شرق با وجود خود تحریمی غرب، عضویت ایران در شانگهای، همکاریهای بینالمللی ایران با کشورهای آسیایی، ارتباط تاریخی ایران با چین در تجارت و همکاری برای فعالسازی جاده ابریشم جدید در طرح یک کمربند- یک راه و منافع تجاری ایران و نزدیک شدن به کشورهای بریکس، باعث افزایش تعاملات تجاری و اقتصادی ایران با کشور چین شده است.» عضو کمیسیون روابط بینالملل و توسعه تجارت خانه صنعت، معدن و تجارت ایران میگوید: «بیش از ۵/۸ میلیارد دلار مواد معدنی، مشتقات پترو پالایشگاهی، مصالح ساختمانی، قیر و محصولات فولادی، آهنی و سایر فلزات نیمهساخته در ۱۰ ماه گذشته به چین صادر شده و سایر کالاهای صادره نیز شامل محصولات شیلاتی، غذایی، خشکبار و زعفران، لاستیک، چرم، کیف، لوازم و محصولات نیمه صنعتی، شیمیایی، الکتریکی، محصولات شیشه و آینه و پارچه بوده است.» لطیفی در خصوص عمده کالاهای وارداتی از چین نیز تصریح میکند: «روغنهای صنعتی، کود، دارو، ماشینآلات، لوازم الکترونیکی، محصولات فولادی، پارچه، لاستیک، لوازم و قطعات خودرو، کاغذ، مقوا و محصولات غذایی و نهادهها از مهمترین کالاهای وارده از چین به ایران در این مدت بودند.»
استقبال از رشد اقتصادی چین
سیدابراهیم رئیسی در آستانه سفر به چین در نوشتاری با عنوان «دوستان قدیمی بهترین شریکان برای آینده روشن هستند» که در روزنامه معروف چین منتشر شد، بار دیگر به «رویکرد تعامل حداکثری جمهوری اسلامی ایران با همه کشورهای جهان به خصوص قدرتهای دوست مثل چین» اشاره و تأکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران ابتکار کمربند- راه را نه تنها به عنوان یک کریدور بینالمللی بلکه بستری برای توسعه و ایجاد یک تحول تمدنی و صنعتی در امتداد این مسیر میداند»، البته به این مهم نیز اشاره کرد که «ما روند رشد اقتصادی و سرمایهگذاری خارجی چین را به نفع مردم این کشور و دیگر ملتها میدانیم و از ابتکارهای چین در راستای ترویج صلح، امنیت و توسعه در جهان استقبال میکنیم. امیدواریم این روند مثبت با مدیریت رئیسجمهور دوراندیش چین تا دستیابی به اهداف متعالی در چشمانداز سالهای آتی استمرار داشته باشد.»
