هر چند کاهش سهم نسبی عشایر از کل جمعیت و رسیدن به حدود یک درصد طی سالهای اخیر نشان میدهد بخشی از آنها به سمت یکجانشینی و ساکن شدن روی آوردهاند، اما افزایش درصد باسوادان و به ویژه جمعیت عشایر در حال تحصیل در دبیرستان و دانشگاه بیانگر این است که مساعدت آنها از لحاظ نیروی کار به توسعه اقتصادی به لحاظ کیفی افزایش یافته است.
در عرضه مواد غذایی نقش عشایر به سبب دارا بودن یک سوم دامهای موجود در کشور و پاسخ گفتن به تقاضای فزاینده گوشت و مواد لبنی در جریان توسعه اقتصادی قابل ملاحظه است. علاوه بر این در بسیاری از مناطق، عشایر در راستای تأمین غذای مورد نیاز دامهای خود به کشت محصولات زراعی نیز اقدام نمودهاند.
از سوی دیگر عشایر با افزایش تولید قالی و قالیچه و سایر محصولات دستباف و همچنین تولید محصولات صادراتی مانند پوست و انواع سالامبور و روده در بالا بردن درآمد ناشی از صادرات نفتی نقش مهمی داشتهاند. با تمام این تفاسیر درباره عشایر باید گفت که آنها قشری کم توقع، اما مولد هستند که با حمایت و توجه ویژه میتوانند بخش قابل ملاحظهای از نیازهای کشور را تأمین کنند.
تولیدکنندگان درگیر مشکلات
خراسان شمالی با ۲۸ هزار و ۴۳۴ کیلومتر مربع وسعت در قسمت شمال شرقی کشور جمعیتی حدود یک میلیون نفر را در دل خود جای داده است که از این تعداد تقریباً ۳ درصد، یعنی بیش از ۳۰ هزار نفر را عشایر تشکیل میدهند که در قالب دو ایل زعفرانلو و شادلو و ۳۸ طایفه با شیوههای سنتی کوچرو و نیمه کوچرو در این منطقه حضور دارند.
در این منطقه ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار رأس دام سبک نگهداری و پرورش داده میشود که ۷۰۰ هزار رأس در اختیار عشایر است. همچنین طبق آمار رسمی ۳۰ درصد از گوشت قرمز استان از سوی عشایر تأمین میشود. از مهمترین تولیدات لبنی عشایر خراسان شمالی میتوان به شیر، پنیر پوستی، کشک و قره قوروت اشاره کرد. در زمینه صنایع دستی نیز گلیم، سفره کردی، تابلوفرش، لباس محلی و جاجیم از تولیدات عشایر است.
با این حال عشایر خراسان شمالی در بسیاری از زمینهها درگیر مشکلاتی هستند که راه پیشرفت و ادامه کار را بر آنها سخت کرده و نیازمند همت و یاری مسئولان هستند.
«کمبود» آب معضل بزرگ
خشکسالیهای اخیر موجب شده تا نزدیک به ۴۰ درصد از مساحت خراسان شمالی به دلیل کاهش بارندگیها سرسبزی خود را از دست بدهد. کمبود آب شرب و کشاورزی، زندگی عشایر و روستاییان را به چالش کشیده است، بهطوری که چندی پیش حجتالاسلام رضا نوری، امام جمعه بجنورد در این باره گفت: «بحران خشکسالی تأثیر زیادی بر زندگی قشر عشایر گذاشته که باید مسئولان تمامی تلاش خود را در جهت رفع این گرفتاریها و خدمترسانی به آنها به کار گیرند.»
در همین راستا وقتی در آذرماه جلسه شورای عشایری برگزار شد، مدیرکل امور عشایری خراسان شمالی با بیان اینکه طی دو سال گذشته مصوبهای مبنی بر راهاندازی ایستگاه برداشت آب برای عشایر این استان در مناطق قشلاقی استان گلستان به تصویب رسیده بود که هنوز به مرحله اجرا درنیامده است، گفت: «مسئولان استان گلستان علت عدم راه اندازی این ایستگاهها را مباحث اعتباری اعلام کردهاند، با این حال قول راهاندازی چهار ایستگاه برداشت آب را دادهاند.»
رضا روشن ضمیر با اشاره به اینکه عشایر خراسان شمالی در مناطق قشلاقی استان گلستان دارای مراتعی هستند که پروانه چرا به نام آنها صادر شده است، ادامه داد: «در این مراتع و مناطق، چشمههایی وجود دارد که آب آنها برای مصرف روستاییان آن مناطق، انشعابکشی شده است. عشایر این استان انتظار دارند که حداقل در مدت پنج، شش ماهی که در گلستان مستقر هستند، اجازه مصرف آن آب به آنها داده شود.»
به گفته این مسئول، در حال حاضر آبرسانی برای تأمین آب شرب و آب دام به عشایر خراسان شمالی در استان گلستان به صورت سیار و با هشت دستگاه تانکر انجام میشود.
عشایر و سختی کمبود سوخت
سرمای هوا امسال عشایر را هم تحت فشار قرار داد و نیاز به سهمیه سوخت زمستانه را به یکی از ضروریترین خواستههای این قشر تبدیل کرد. بر اساس گزارشها هم اکنون فقط ۱۰ درصد جامعه عشایری این منطقه دارای پنلهای خورشیدی هستند که بتوانند از آن برای گرمایش یا روشنایی استفاده کنند.
سال گذشته سهمیه ماهانه نفت سفید عشایر خراسان شمالی ۳۰۰ لیتر بود که فقط ۲۲۰ لیتر آن اختصاص یافت و امسال این سهمیه به ۱۲۵ لیتر کاهش یافته است. در همین رابطه مدیرکل امور عشایری خراسان شمالی میگوید: «اختصاص سوخت بر اساس آمار و اطلاعات ثبت شده در مرکز ملی آمار ایران انجام میشود که در حال حاضر تنها ۴ هزار و ۶۸۰ خانوار عشایر استان امکان دریافت نفت سفید دارند.»
روشن ضمیر با اشاره به اینکه در صورت عدم تأمین سوخت مورد نیاز عشایر، این تولیدکنندهها به ناچار به دنبال خرید سوخت از روستاییان خواهند بود، ادامه میدهد: «آخرین آمارگیری در سال ۹۷ به صورت الکترونیکی انجام شد و در آن سال شماری از خانوار عشایری استان از خود اظهاری و ثبت اطلاعات در مرکز ملی آمار جامانده بودند. با پیگیریهای انجام شده، سامانه فعال شد و خانوارهای جامانده با ثبتنام الکترونیکی خوداظهاری کردند؛ این سامانه تا پنجم مهرماه امسال فعال بود و ۷هزار و ۱۶۷ خانوار خود اظهاری کردند که اطلاعات ۴ هزار و ۶۸۰ خانوار تأیید شد و مابقی در دست بررسی است.»
بیشک دریافت ماهانه ۱۲۵ لیتر سوخت از سوی عشایر مقدار ناچیزی است. هرچند مسئولان عنوان میکنند این مشکل برای عشایر کوچ رو برطرف شده و به میزان دو برابر رسیده است، اما سایر عشایر داخل استان کماکان با این معضل مواجه هستند. وقتی سوخت مورد نیاز عشایر به سختی تأمین میشود، شاید توزیع پنلهای خورشیدی بتواند بخشی از مشکلات این قشر را مرتفع کند. توزیع ۷۰ دستگاه پنل خورشیدی ۱۰۰ واتی میان عشایر خراسان شمالی مستقر در استان گلستان قدمی در این راه است.
