وضعیت «فرونشست زمین» در بسیاری از مناطق و دشتهای کشورمان به مرحله بحرانی رسیده است، به طوری که پدیده فرونشست جز استان گیلان تمام مناطق کشورمان را درگیر کرده است. عمق این پدیده از دشتهای کشور گذشته و در استانهای تهران، اصفهان، فارس و خوزستان به مناطق مسکونی نیز خسارات جدی وارد کرده است! در حال حاضر گستره فرونشست دستکم دوسوم از دشتهای کشور را که محتوی آب شیرین هستند تحت تأثیر قرار داده است و یکسوم دیگر این دشتها هم با کاهش تراز آب مواجه هستند که با ادامه یافتن این روال، این دشتها نیز در آینده درگیر فرونشست خواهند شد.
صاحبنظران معتقدند عوامل طبیعی و انسانساز از جمله استفاده بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی بیشترین نقش را در افزایش نرخ فرونشست داشته و در واقع مهار فرونشست در گرو بازیابی آبخوانهای زیرزمینی است. با وجود اینکه ایجاد فرونشست در کشور به بیش از ۵۰ سال قبل بازمیگردد، اما شاهدیم که این تهدید بالقوه نه تنها مورد توجه مسئولان قرار نگرفته است، بلکه در میان مردم نیز اطلاعات درستی در رابطه با مخاطرات این پدیده وجود ندارد. فرونشست در ایران از زمانی بهصورت جدی مطرح شد که ما برای استخراج آبهای زیرزمینی شروع به احداث بیرویه چاههای آب زیرزمینی کردیم؛ در گذشته جمعیت کمتر بوده و فشار به منابع آب زیرزمینی نیز کمتر بوده است، اما از سال ۱۳۶۹ میزان برداشت از آبهای زیرزمینی از میزان آبی که منابع آب زیرزمینی را تغذیه میکند بیشتر شد. در دولت دوم احمدینژاد، مسئولان به این نتیجه رسیدند که، چون نمیشود چاههای غیرمجاز را پلمب کرد بیاییم به آنها مجوز بدهیم تا از این طریق بتوان میزان برداشت از آنها را کنترل کرد. این موضوع باعث شد تا در آن زمان تعداد زیادی از افراد اقدام به حفر چاه کرده و مجوز قانونی حفر آن را دریافت کنند. همان زمان کارشناسان محیط زیست و آب با دولت و سایر سازمانهای مربوطه در خصوص این قانون مکاتبه کرده و هشدار دادند، اما سیاستگذاران به این مورد توجهی نکردند.
فرونشست ۱۳ سانتیمتری در دشتها
معاون تلفیق و امور تنظیمگری شرکت مدیریت منابع آب ایران در حاشیه هجدهمین نمایشگاه بینالمللی صنعت آب و تأسیسات آب و فاضلاب ایران در نشستی خبری و در پاسخ به سؤالی در خصوص آخرین وضعیت برداشت از منابع آبهای زیرزمینی و میزان فرونشست میگوید: «اگر میزان برداشت از آبهای زیرزمینی استمرار داشته باشد با مخاطرات متعددی در بخش اقتصادی، جانی و محیط زیستی مواجه خواهیم بود. اکنون از ۶۰۹ محدوده مطالعاتی آبهای زیرزمینی ۴۱۴ محدوده وارد نقطه بحران شدهاند، بنابراین زمانی که موضوع آب مطرح میشود دو مسئله حکمرانی آبهای سطحی و تعادل آن با حکمرانی آبهای زیرزمینی مورد توجه قرار میگیرد.»
به گزارش ایسنا، علیرضا الماسوندی با بیان اینکه در برخی از بخشها میزان برداشت آبهای زیرزمینی بیشتر بوده و با شرایط بحرانیتری مواجه هستیم، میافزاید: «اکنون در دشتهای استانهای مشهد، تهران، قزوین، کرج، فارس، اصفهان، کرمان، یزد و به طور کلی ۷۰ درصد استانها با موضوع فرونشست مواجه هستیم.»
وی با تأکید بر اینکه میزان فرونشست در استانهای مختلف متفاوت است، تصریح میکند: «متوسط جهانی میزان فرونشست دو سانتیمتر ثبت شده است، اما بعضاً دیده میشود به دلیل افزایش میزان برداشت کشاورزی و چاههای غیرمجاز این عدد در ایران بسیار بالاتر است که باید با تغذیه مصنوعی و انسداد چاههای غیرمجاز این مسئله را ساماندهی کنیم.»
به گفته الماسوندی، اکنون ۴۸ درصد تأمین منابع آب در ایران از طریق آبهای زیرزمینی صورت میگیرد که باید در برداشت آنها احتیاط و توجه کافی را داشته باشیم. سیاست وزارت نیرو در این راستا ساماندهی همین بخش است.
کاهش ۲۳ درصدی بارندگیها از مهرماه
معاون تلفیق و امور تنظیمگری شرکت مدیریت منابع آب ایران با اشاره به آمار بارشها در کشور میگوید: «از ابتدای سال آبی یعنی مهرماه بارندگیها نسبت به سال قبل که آن هم سال خشکی بود کاهش داشته است، به طوری که تاکنون حدود ۵۴ میلیمتر در کل کشور بارندگی اتفاق افتاده که این عدد نسبت به بلندمدت ۲۳درصد کاهش داشته است و تنها در سه استان بوشهر، یزد، کهگیلویه و بویراحمد شاهد افزایش بارندگیها نسبت به نرمال هستیم.»
وی با بیان اینکه در ۲۸ استان دیگر وضعیت بارشها زیر نرمال بوده است، میافزاید: «در استانهای مازندران و گیلان که میزان بارشها معمولاً متوسط و بالاست امسال استثنائاً شاهد کاهش بارندگیها در این دو استان بودهایم. همچنین در استان تهران نیز میزان بارشها ۳۷درصد نسبت به بلندمدت کاهش داشته است.»
الماسوندی با بیان اینکه ۶۰ میلیارد مترمکعب از آبهای سطحی را مصرف میکنیم، تصریح میکند: «۲/۳۸ درصد در بخش کشاورزی، ۲/۳ درصد در بخش شرب و یک میلیارد مترمکعب در بخش صنعت استفاده میشود و حجم برداشت از منابع آبهای زیرزمینی نیز ۴۵ میلیارد مترمکعب است که عمده آن در بخش کشاورزی مصرف میشود، به گونهای که ۸/۴۳ میلیارد مترمکعب به این بخش اختصاص یافته ۵/۱ میلیارد مترمکعب را بخش شرب و ۴/۱ میلیارد مترمکعب را بخش صنعت مورد استفاده قرار میدهد.»
سرانه مصرف آب در ایران بسیار بالاتر از متوسط جهانی
معاون تلفیق و امور تنظیمگری شرکت مدیریت منابع آب ایران با بیان اینکه سرانه مصرف آب در کشور در سال ۱۴۰۰ تا هزار و ۵۰۰ مترمکعب به ازای هر فرد است، میافزاید: «این در شرایطی است که در تنش آبی قرار داریم، چراکه در مقطعی از زمان ۱۳۰ میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر داشتیم و اکنون این عدد کاهش یافته است که بخشی از آن به دلیل تغییرات اقلیم و بخشی دیگر به دلیل برداشتهای مجاز و غیرمجاز است و این شرایط وضعیت منابع آبهای تجدیدپذیر را جدی کرده است و امیدواریم در سالهای آینده بتوانیم این شرایط را دنبال کنیم.»
الماسوندی با بیان اینکه میزان سرانه مصرف آب در ایران بسیار بالاتر از متوسط جهانی است، میگوید: «سرانه مصرف آب ۱۵۰ لیتر برای هر فرد است که این عدد در استانهای مختلف متفاوت بوده و در استانهایی که هوا گرمتر است این عدد به بالای ۳۰۰ لیتر، در استانهای دارای آب و هوای معتدل به بیش از ۲۴۰ لیتر و در برخی کلانشهرها به ۳۰۰ تا ۳۵۰ لیتر میرسد. اگر این میزان مصرف کنترل نشود در آینده قطعاً دچار مشکل خواهیم شد.»
وی با اشاره به اینکه براساس برنامه ریزیهای صورت گرفته تا پایان دولت سیزدهم باید نزدیک ۱۲ میلیارد مترمکعب میزان مصرف در بخش کشاورزی کاهش یابد، میافزاید: «امیدواریم با تأمین مالی و ایجاد شرایط مناسب بتوانیم شاهد این کاهش مصرف باشیم.»
برداشت از چاهها باید کنترل شود
الماس وندی با اشاره به وضعیت چاههای موجود در کشور نیز میگوید: «۴۱۴ هزار چاه در بخش کشاورزی، ۵۲ هزار چاه در بخش صنعت و ۲۶هزار چاه در بخش شرب وجود دارد که در مجموع ۴۹۹ هزار حلقه چاه در کشور فعال هستند که اگر کنترل نشوند و اضافه برداشت در آنها صورت گیرد با مشکلاتی مواجه خواهیم شد.»
معاون تلفیق و امور تنظیمگری شرکت مدیریت منابع آب ایران همچنین در خصوص چاههای غیرمجاز میگوید: «۳۳۰ حلقه چاه غیرمجاز در کشور فعال است، اما به دلیل مسائل مالی نمیتوانیم آنها را مسدود کنیم و باید سازوکاری در این حوزه صورت بگیرد. نگاه وزارت نیرو برای ساماندهی وضعیت در سه بخش اقتصاد، اجتماع و محیط زیست تعریف شده است و باید سیاستهای خود را براساس این سه اصل تبدیل کنیم.»
الماسوندی با اشاره به برنامه وزارت نیرو برای نصب کنتورهای هوشمند به منظور رسیدگی به آبهای زیرزمینی میافزاید: «۱۴۰ هزار کنتور تا اواخر اردیبهشتماه نصب خواهد شد و اکنون در استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری کار پایلوت را آغاز کردهایم.»
