آلایندههایی که هفتهها بود شهرها را به تسخیر خود درآورده و زندگی و کسب و کار را به تعطیلی کشانده بودند با بارش برف و باران هفته گذشته در اکثر استانها فروکش کرده و اوضاع کمی آرامتر شد. اما این پایان ماجرا نیست و کارشناسان میگویند اگر برنامهای برای کنترل و جلوگیری از تولید این همه آلاینده وجود نداشته باشد، با هر باران و برفی که ببارد، این سموم وارد آب و خاک و دنیای گیاهان و جانوران شده و آنوقت است که صدمات جبران ناپذیری به محیطزیست وارد میشود. آلایندهها میتوانند قد درختان را کوتاهتر کرده و علاوه بر کاهش کیفیت، میزان تولید محصولات کشاورزی را نیز به شدت پایین بیاورند.
با اینکه پاییز با دل انگیزیهایش در تصورات نقش بسته است، اما آغاز آذرماه روزهای زیبایی را به همراه نداشت. افزایش آلایندهها به حدی رسید که هر روز اخبار زیادی از استانها و شهرهای مختلف به گوش میرسید که شهروندان از تردد بیمورد در شهر خودداری کرده و بیماران و کودکان و گروههای حساس از خانه خارج نشوند و مدارس هم تعطیل شد.
اما شب یلدا فرا رسید و زمستان با بارشهای خوبی شروع شد و هوای مطبوعی را تقدیم شهروندان کل کشور کرد. با این حال، این اتفاق یک پیام داشت و آن هم اینکه اگر بادی نوزد و بارانی نبارد، هیچ برنامهای برای کنترل یا جلوگیری از تسخیر شهرها به دست آلایندهها وجود ندارد.
شاید اگر چند دهه قبل میگفتند روزی میرسد که تبریز و ارومیه و اصفهان و شیراز به خاطر آلوده شدن هوایشان به تعطیلی کشیده میشوند، کسی این حرفها را باور نمیکرد.
ولی امروز، افزایش آلایندهها و بالا رفتن غلظت آنها آنقدر به یک مسئله عادی تبدیل شده که مردم فصل سرما را بیشتر با وارونگی هوا و رنگ خاکستری آسمانش میشناسند تا باران و برف و سفیدی شهرها.
مسمومیت گیاهان و کاهش محصولات
هنوز زمین از باران و برف چند روز قبل خشک نشده که دوباره آلایندهها آسمان شهر را به تیرگی کشانده و رئیس سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده: «در حال حاضر ۱۰ کلانشهر کشور در معرض خطر جدی آلودگی هوا قرار دارند که ضروری است برای رفع این مشکل اقدامات سریع انجام شود.»
علی سلاجقه با اشاره به اینکه قانون هوای پاک در سال ۹۶ ابلاغ شده است، به «مهر» گفت: بحث آلایندگی بحث کوتاه مدت نیست و دههها طول کشیده که کشور به چنین وضعیتی از نظر آب و هوا برسد.»
وی با تأکید بر اینکه ۱۰ کلانشهر به شدت با معضلات آلودگی هوا دست و پنجه نرم میکنند، ادامه داد: «رسیدن به حالت اولیه از نظر پاکی هوا یک شبه اتفاق نمیافتد و نیازمند اختصاص اعتبارات سنگین و کلانی از سوی دولت هستیم.» اینکه سالهاست آلودگی هوا توانسته نرم و خزنده به تمام نقاط کشور نفوذ کند، بر کسی پوشیده نیست. اما چرا مسئولان در این مدت هیچ کاری نکرده و هر سال دست روی دست گذاشتند تا باد و باران به داد هوا برسد، سؤالی بیجواب است.
چند سال است که فصل سرما برای تهران و تبریز و کرج و ارومیه و شیراز و اصفهان و اراک و مشهد و چند شهر دیگر به منزله آغاز روزهای سخت و نفسگیر است. امسال هم تعطیلی مدارس و اعمال محدودیت در تردد خودروها تنها کاری بود که در این روزها انجام شد و هیچ سازمان و مسئولی حتی یک طرح نصفه و نیمه برای کنترل وضعیت موجود یا جلوگیری از تکرار چنین روزهایی ارائه نکرد.
آلایندهها شهرهای زیادی را احاطه کرده و علاوه بر تعطیلی مراکز آموزشی، زندگی شهروندان را هم مختل کردند. به گفته دکتر غلامرضا مقدم، کارشناس محیطزیست، وقتی بحث آلودگی هوا در استانها طولانی و ادامهدار شد، همه فهمیدیم هیچ برنامهای برای جلوگیری از وقوع این پدیده یا مهار آن وجود ندارد و به همین خاطر دوباره چشمها به آسمان دوخته شد، تا شاید باز هم ابرها به داد مردم برسند.
وی با اشاره به اینکه احتمالاً وقتی بارشی صورت میگیرد، مسئولان نفس راحتی میکشند، اما این زمین است که نفسهایش به شماره میافتد، به «جوان» میگوید: «چه در زمستان که آلایندهها را لمس میکنیم و چه در تابستان که این همه آلودگی و گازهای مخرب در آسمان وجود دارد و فقط به سطح زمین نمیرسد، در مجموع آلایندهها لایه ازن را از بین میبرند و نتایج پژوهشها هم تأیید کرده که سوراخ شدن ازن روی زمین و گیاهان و محصولات کشاورزی تاثیرات منفی زیادی دارد.»
مقدم تأثیرات آلایندههایی که با بارشهای مختلف به زمین رسیده و رشد و نمو گیاهان و صنعت کشاورزی را به مخاطره میاندازند را مورد توجه قرار داده و میگوید: «آسیب و ضربات مهلک آلودگی هوا بر گیاهان، درختان و محصولات کشاورزی پدیدهای است که زیاد مورد توجه نبوده و در ایران نیز کمتر تحقیقی روی این مسئله و عدد و ارقام ناشی از خسارات اقتصادی و زیستمحیطی آن صورت گرفته است. آلایندههای موجود در هوا موجب میشوند روزنههای برگ گیاهان حالت دفاعی به خود بگیرند و بسته شوند. نوع و درجه واکنش برگ گیاه، به میزان ازن، درجه، شدت و مدت زمان تماس با گازهای ویرانگر بستگی دارد.»
به گفته این کارشناس، افزایش آلایندههای موجود در هوا، منجر به کاهش گلدهی، میوه دهی و در نهایت مسمومیت درختان میشود و این به خاطر سمی شدن خاک و از بین رفتن حشرات و موجودات داخل آن است. همچنین در چنین شرایطی ۱۰ درصد کاهش رشد سالانه برای درختان به ثبت رسیده و مجموعاً ۳۳ درصد ارتفاع یک درخت کمتر از زمانی است که در معرض آلودگی هوا نباشد.
عزم دولت برای مدیریت آلایندهها
دولت سیزدهم اعلام کرده که برنامههایی برای مدیریت آلایندهها در عرصههای مختلف دارد و به گفته رئیس سازمان حفاظت محیطزیست سه موضوع آلودگی هوا، مدیریت پسماند و تغییر اقلیم از مباحث اصلی و مورد توجه دولت هستند.
سلاجقه با بیان اینکه در بخش محیطزیست و در راستای هوای پاک تهران جلسات متعددی تشکیل شده و همه دستگاهها مکلف هستند بدون کم و کاست تکالیف خود را انجام دهند، ادامه داد: «با توجه به وضعیت بحرانی و خطرناک پایتخت تصمیمات خوبی گرفته شده که تا پایان سال ۱۴۰۱ اجرا میشود و برای ۹ کلانشهر دیگر با اختصاص اعتبارات مناسب در آینده نزدیک شاهد تصمیمات مناسب خواهیم بود.» معاون رئیسجمهور با تأکید بر اینکه وزرا باید اعتبارات مقابله با آلودگی هوا را در لایحه بودجه سال ۱۴۰۲ بگنجانند، از انجام مرتب پایشهای برخط زیستمحیطی خبر داده و بیان کرد: «این پایشها در بخش آلایندههای سنگین در تراز بالا اتفاق میافتد و آلایندگی دودکشها، آلایندههای جوی و منابع آب و خاک در این پایش مستمر قرار دارند.»
