شعر فاطمی بهطور عادی به دستهای از اشعار آیینی گفته میشود که در رثای حضرت زهرا (س) سروده میشود و در آن به شرح حال و مناقب و مراثی آن حضرت پرداخته میشود. از منظر شعرای آیینی، شعر فاطمی باید در کنار روایت زندگی امابیها (س) به سیره عملی زندگی آن حضرت بپردازد و لزوم رسیدن به این مرحله این است که شاعران آیینی تحقیقات گسترهای در زمینه تاریخ اسلام و زندگی و سیره اهل بیت (ع) وبه خصوص حضرت صدیقه کبری (س) داشته باشند.
سیره فاطمی و شعر فاطمی
محمود اکرامیفر از شعرای آیینی پیشکسوت میگوید: «اکثر شعرهای فاطمی در ارتباط با نحوه شهادت ایشان است، حتی در ارتباط با چرایی شهادت ایشان هم نیست. به عبارت دیگر یک شعر توصیفی و مرثیهای درباره شهادت است و یک شعر تبیینی و تحلیلی. اینکه شاعران تبیین کنند که چرا حضرت زهرا (س) شهید شده در شعر امروز و دیروز کم است یا وجوه مختلف زندگی ایشان، ساحتها و نقشهای متعددی که در زندگی داشتند، مغفول مانده است.»
اکرامیفر میافزاید: «اگر قرار است حضرت زهرا (س) برای زنان و حتی مردان ما اسوه باشد که باید باشد، ما باید به نقشهای متعدد ایشان در طول زندگی توجه کنیم. مثلاً به نقش فرزندی ایشان نگاه کنیم که نسبت به پدر بزرگوارشان در نقش یک فرزند چگونه بودهاند که فرزندان ما هم مثل ایشان باشند یا ایشان به عنوان یک دخترخانم در رابطهاش با پدر و مادرش چگونه رفتار میکرد که دختران ما هم از ایشان به عنوان یک الگو و اسوه یاد بگیرند و عمل کنند.»
در عصر شکوفایی شعر فاطمی هستیم
نغمه مستشارنظامی نیز با اشاره به رویکرد تبیینی شعر انقلاب در خصوص شعر فاطمی میگوید: «خوشبختانه اشعار برجسته فاطمی معاصر مختص به مرثیه نیستند و جنبه تبیینی دارند. ابعاد مختلف شخصیت والای حضرت زهرا (س) در شعر معاصر بسیار پررنگتر از سدههای گذشته است، اشعار برجستهای از جمله ترکیببند فاطمی و غزل معروف استاد علیرضا قزوه از این دست اشعار هستند و صدالبته جنبههای مختلف شخصیت آن بانوی بزرگوار آنقدر عمیق و وسیع هستند که فرصت برای سرایش آثاری در این زمینه همیشه وجود داشته و دارد. تبیین و ترویج حدیث شریف کساء، سرایش اشعاری در زمینه واقعه مباهله و پرداختن به جایگاه رفیع حضرت زهرا (س) در نظر رسول گرامی اسلام، پرداختن به موضوع خانواده مسلمان با محوریت نقش مادری و همچنین احادیث مشترک در کتب فقهی شیعه و اهل سنت موضوعاتی هستند که میتوان به آنها پرداخت.»
این شاعر با اشاره به شکوفایی شعر فاطمی در عصر حاضر تأکید میکند: «بیشک عصر حاضر شکوفاترین دوره شعر فاطمی است، هرچند تا رسیدن به قلهها هنوز راه درازی مانده است، اما تاکنون از لحاظ کمیت و کیفیت آثار و پرداختن به ابعاد مختلف شخصیت بزرگ بانوی تاریخ اسلام، شعر آیینی در هیچ دورهای به شکوفایی شعر امروز نبوده است.»
شعر فاطمی ریشه در تاریخ دارد
حمیدرضا شکارسری با اشاره به اینکه سابقه شعر فاطمی به عصر معصومین بازمیگردد، میگوید: «نخستین شعرهایی که در آن به حضرت زهرا (س) اشاره شده، در مجلس یزید بن معاویه با اسرای کربلا بوده است».
شکارسری با اشاره به تقسیمبندیهای مختلف در حوزه شعر فاطمی دوره معاصر ادامه میدهد: «یک گونه شعری به حوادث زندگی آن حضرت مانند «ماجرای فدک» و شهادت آن بزرگوار میپردازد که یک نگرش «روایی و تاریخی» است. دومین گونه شعر به حوادث با نگرش «عاطفی و احساسی» میپردازد. نوع سوم شعرها اساساً مدح شخصیت ایشان است که طبعاً تخیل در آن دخیل است. نوع آخر، نگرش «فلسفی و کلامی» است که در این نوع تخیل جای کمی دارد.»
شعر فاطمی باید به زیست فاطمی نزدیک شود
سیدامیرحسین خوشرو، شاعر آیینی درباره ظرفیتهای شعر فاطمی میگوید: «ظرفیتهای خوبی در آخرالزمان برای فعالیتهایی از این دست وجود دارد تا به زیست فاطمی نزدیک شویم، منتها باید یکسری مسائل را رعایت کنیم، یعنی از صریحگویی در نوحه پرهیز کنیم تا مخاطب بتواند وقایع تاریخی را با خود مرور کند. ما هرچه کمتر به مسائل جزئی که باعث اختلاف میشود، بپردازیم و سعی کنیم در لفافه حرفمان را به گوش مخاطب برسانیم، تأثیرگذاری آن بیشتر است.»
شعر فاطمی و لزوم پشتوانه عمیق اندیشهای
فاطمه نانیزاد، شاعر و پژوهشگر ادبی با توصیه به شعرای آیینی در خصوص توجه به متن تاریخ در سرایش شعر فاطمی تأکید میکند: «باید شاعر فاطمی ضمن استفاده از عناصر ادبی و فنون بلاغی در هنگام سرایش شعر به تاریخ و روایات مستند آشنا، آگاه و وفادار باشد و در این حوزه شرط امانت و صداقت را رعایت کند.»
نانیزاد همچنین با اذعان بر دشواری سرایش شعر در شأن اهل بیت (ع) میافزاید: «شاعر اهلبیت (ع) باید بسیار اهل مطالعه و دارای پشتوانه اندیشهای عمیق باشد. باید تاریخ اسلام و متن روایات را مطالعه کند و با آیات قرآن کریم نیز آشنا باشد تا آنها را با بیان شاعرانه در قالب شعر بگنجاند. شاعر اهل بیت (ع) باید از واژهها و کلماتی استفاده کند که در شأن پیامبر اسلام (ص) و ائمهاطهار (ع) است و همچنین مراقبت کند تا کلمات سخیف و وهنآلود را به کار نبرد.»
این پژوهشگر ادبی با تأکید بر اینکه در میان اهل بیت (ع) سرایش شعر درباره حضرت فاطمه (س) محدودیت بیشتری دارد، میگوید: «حضرت فاطمه (س) یک بانو هستند و باید درباره ایشان این شروط را بیشتر رعایت و واژهها و مضامینی را استخدام کرد که در شأن و جایگاه رفیع ایشان باشد.»
