آببندانها یا استخرهای سنتی ذخیره آب، از دیرباز پشتوانه اصلی منابع آبی شالیزارهای مناطق شمالی کشور بوده است و در مواقع خشکسالی به ویژه در سالهای اخیر به عنوان یک جایگزین مناسب شبکههای آبیاری عمل کرده و روند روبه رشد تخریب و تصرف اراضی تالابی و آببندان ها، مرگ تدریجی آن را دامن زده است، اما حالا تخریب و تصرف، شکار، صید و آلودگی مرگ خاموش تالاب و آببندانها را در بابل شهر تالابهای ایران رقم زده است.
شهرستان بابل در استان مازندران با دارا بودن ۲۰۷قطعه آببندان و تالاب بیشترین شمار آببندان و تالاب را در کشور دارد، اما بهرهوری بسیار کم در بخش کشاورزی، فقدان اقتصاد پویا و با ارزشافزوده زیاد در این بخش، منفعت طلبی و تصرف اراضی تالابی، شکار و صید غیرمجاز و آلودگی آن باعث شده که این منابع مهم حیاتی دچار بحران شود. حسین حیدرپور، رئیس محیطزیست شهرستان بابل با ابراز نگرانی از وضعیت اسفبار تالابهای این شهرستان میگوید: «مهمترین عامل تخریب تالابها در ایران عدم تأمین حقآبه زیست محیطی بوده است و در شهرستان بابل نیز در سالهای اخیر به علت ترویج کشت دوم از حقآبه تالابها استفاده میشد که سبب از بین رفتن این منبع به عنوان تصفیهکنندههای طبیعی شده است.» وی تصریح میکند: «آببندان گونهای از تالاب بوده که به دست انسان ساخته شده است و برای پرورش ماهیان گرمآبزی، ذخیره آب در فصول بارانی و کشت برنج و آب شرب کاربرد دارد.»
افزایش جمعیت لاشخورها
حیدرپور با بیان اینکه بابل با داشتن ۲۰۷ قطعه آببندان به شهر تالابها و برکهها معروف است، تغذیه ناسالم در پرورش ماهی در برخی از تالابها را نگرانکننده توصیف و بیان میکند: «براساس قوانین و دستورالعمل موجود، ریختن ضایعات مرغ از قبیل پوست و روده در آببندانهای پرورش ماهی ممنوع است، اما متأسفانه به علت به صرفه نبودن تأمین خوراک آماده ماهی از این نوع ضایعات برای پرورش ماهی استفاده میشود و سبب شده تا جمعیت لاشخوران و گندخوران برای تأمین غذای در تالابها افزوده شود.» حیدرپور برهم خوردن چرخه زیستی و همچنین آلوده شدن آبزیان به عنوان منبع غذایی سالم را از جمله چالشها عنوان و ادامه میدهد: «خوراک ماهیان در آببندانهای پرورش آبزیان باید از طریق غذاهای آمادهای که در کارخانههای خوراک آبزیان تهیه میشود، فراهم شود.»
نابودی اکوسیستم با مرگ آببندان
یکی از دوستداران محیطزیست با بیان اینکه بشر با نابودی اکوسیستم در آببندانها روح زندگی و کارآمدی را از آنان میگیرد و عملاً آنان را به حوضچهای بیمصرف تبدیل و ادامه میدهد: «تالابها اکوسیستمهای منحصر به فردی از نظر تنوع زیستی بوده و به دو دسته جریان سطحی و جریان زیر سطحی تقسیم میشوند که پالایش آب در این اکوسیستم طی گردش و چرخه آن در رسوبات و گیاهان انجام میشود و در نتیجه نقش مهم آببندانها تصفیه آب برای اکوسیستمهای طبیعی مهم است.» محمد قربانی ادامه میدهد: «اگر بشر با کارهای غلط خود از جمله ورود فاضلابهای خانگی و صنعتی و شکار بیرویه صید یا برای صرفه اقتصادی با استفاده از غذاهای نامرغوب دست به پرورش نادرست ماهی بزند این تصفیهکننده طبیعی به عکس عمل خواهد کرد و باعث تخریب محیط زیست خواهد شد.»
نارسایی در ساختار مدیریت تالابها
همایون خوشروان، عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات آب با تأکید بر اینکه ساختار مدیریتی موجود برای حمایت از میلیونها هکتار تالاب در کشور نارسا و غیراقتصادی است، عنوان میکند: «عوامل اقتصادی و تغییرات کاربری اراضی در محیطهای تالابی و حریم آنها نیز از جمله معضلات بر سر تالابهاست که باید حل شود و از دیگر تهدیدهای تالاب در سالهای اخیر گیاه مهاجم سنبل آبی بوده که به عنوان تهدید بزرگ برای امنیت غذایی و محیط زیست است که باید با حساسیت بیشتری از سوی ادارات و دستگاههای مرتبط به ویژه جهاد کشاورزی و محیطزیست پیگیری شود.»
مهدی سعادتی، نماینده مردم بابل در مجلس شورای اسلامی نیز با اشاره به اینکه هرساله با نزدیک شدن به موعد فصل کشاورزی عملیات مربوط به لایروبی با هدف تسریع و بهبود کیفیت فرآیند آبرسانی به شالیزارها در راستای حمایت از بخش کشاورزی باید انجام شود، میگوید: «وجود آب بندانها علاوه بر تأمین آب کشاورزی، در فعالیتهای اقتصادی، ایجاد فرصتهای اشتغالزایی مانند آبزیپروری، گردشگری، ورزشهای آبی و نیز مهار آبهای سطحی در مواقع بروز سیلاب مهم و حیاتی است که باید به آن توجه ویژهای شود.»
وی با تأکید بر اینکه همه باید منفعت خود را با رفتار اکوسیستم تطبیق دهیم، تصریح میکند: «امروز بسیاری از آببندانها به دلیل بیتوجهی به مرداب تبدیل شدند که سبب تغییر در پوشش گیاهی و خاک شده است، به طوری که حتی تولید گازهای گلخانهای در برخی از آببندانها را شاهد هستیم.» سعادتی ادامه میدهد: «مقابله با خشکسالی و تداوم کشاورزی شمال فقط با بازگشت آب بندانها به چرخه مدیریت صحیح آب امکانپذیر است. به همین منظور لازم است در حفاظت از کشور عزیزمان که در لبه تیغ خشکی و کویری قرار دارد از این ظرفیت به وجود آمده به عنوان میراث ماندگار اجدادی حمایت و نگهداری شود.»
