ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه روز پنجشنبه ۹ ژوئن و در واکنش به تحریمهای گسترده غرب و به ویژه تحریم نفت و گاز روسیه گفت که غرب قادر نخواهد بود استفاده از منابع انرژی روسیه را طی چند سال آینده کاملاً متوقف کند و شرکتهای روسی چاههای نفت خود را نمیبندند. او که در یک برنامه تلویزیونی و برای دیدار با برخی از کارآفرینان جوان شرکت کرده بود، گفت: «درست است که غرب تلاش میکند منابع انرژی ما را کنار بگذارد، اما این کار طی چند سال آینده میسر نخواهد بود. مشخص نیست طی این سالها چه اتفاقاتی میافتد، بنابراین چاههای نفت ما بسته نخواهند شد.» این سخن او بعد از این بود که روسیه در ماه آوریل کاهش ۹درصدی تولید نفت داشت، اما بعداً توانست نه تنها این کاهش را جبران کند بلکه به افزایش تولید نیز برسد و به نظر میرسید که پوتین با توجه به این نزول و صعود بود که با اطمینان خاطر در مورد عدمتأثیر تحریمهای غرب بر صنعت انرژی روسیه میگفت. حالا آمارها نشان میدهند وضعیت چندان تغییری نکرده و روسیه به رغم تحریمها به فروش نفت و گاز خود ادامه میدهد.
بازارهای جدید
شکی نیست که یافتن بازارهای جایگزین راهحل اساسی مسکو برای مقابله با تحریمهای غرب علیه نفت و گاز روسیه بود. همان گونه که از قبل انتظار میرفت، چین اصلیترین بازار جایگزین برای روسیه است. خبرگزاری رویترز در ۲۲ آگوست گزارشی منتشر کرد که طبق آن، روسیه برای سومین ماه متوالی در جایگاه بزرگترین تأمینکننده نفت چین قرار گرفت. گزارش رویترز بر مبنای دادههای اداره کل گمرک چین بود که نشان میداد عرضه نفت روسیه به چین از طریق خط لوله سیبری شرقی و محمولههای دریایی در مجموع ۱۵/۷ میلیون تن بوده که ۶/۷ درصد نسبت به سال گذشته افزایش داشته است. به این ترتیب، روسیه توانسته است طی این مدت جای عربستان سعودی به عنوان اولین صادرکننده نفت به چین را بگیرد و طبق دادههای اداره گمرک چین، صادرات نفت روسیه به چین از ابتدای سال جاری میلادی و به طور میانگین ۷/۱ میلیون بشکه در روز بوده است. نکته قابل توجه این است که افزایش صادرات نفت روسیه به چین بر مبنای شراکت استراتژیک، بین این دو کشور انجام میشود که درست چند روز قبل از حمله روسیه به اوکراین طی بیانیه مشترک رهبران دو کشور به صورت رسمی اعلام شد. هند بازار جایگزین دیگر روسیه بود که بنا بر گزارش بلومبرگ در سال گذشته، عراق و عربستان سعودی اولین و دومین صادرکننده نفت به هند بودند و روسیه در این جدول رتبه نهم را داشت. این وضعیت بعد از جنگ اوکراین به سرعت تغییر کرد، به نحوی که روسیه با ۱۰ برابر کردن صادرات نفت خود به هند و عرضه بیش از یکمیلیون بشکه نفت در روز به این کشور، جای عربستان سعودی را در این فهرست بگیرد. به این ترتیب، روسیه با پیشبینی تحریمهای غرب از قبل بازارهای جایگزین را برای صادرات نفت خود در نظر گرفته بود و توانست بعد از یک افت ۹درصدی کوتاهمدت به سرعت این افت را جبران کند.
درآمدهای بیشتر
الینا ریباکووا، اقتصاددان و معاون رئیس مؤسسه مالی بینالمللی میگوید: «روسیه غرق در پول نقد است.» به گفته وی، مسکو تا ژوئیه امسال ۹۷میلیارد از فروش نفت و گاز به دست آورده که حدود ۷۴میلیارد دلار آن به واسطه فروش نفت بوده است. آمار آژانس بینالمللی انرژی در ماه جولای نشان میدهد روسیه روزانه ۴/۷ میلیون بشکه در روز نفت خام و محصولاتی مانند گازوئیل و بنزین صادر کرد و با وجود اینکه در ابتدای سال حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز کاهش فروش داشت، اما باز درآمد نفتی آن افزایش داشته است. گزارش آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد روسیه در سال جاری میلادی به طور متوسط ماهانه ۲۰میلیارد دلار درآمد داشته است، در حالی که این درآمد ماهانه آن در سال گذشته و قبل از حمله به اوکراین، به طور متوسط ۶/۱۴ میلیارد دلار بود. شرکت آنالیتیک فورتکسا نیز که حمل و نقل دریایی نفتکشها را رصد میکند، گزارش داده محمولههای نفتی روسیه در ماه گذشته میلادی افزایش داشته است. افزایش درآمد و محمولههای نفتی با ابزارهای مختلف روسیه از جمله یافتن بازارهای جایگزین، ابزارهای جدید پرداخت، تاجران جدید و راههای جدید در تأمین مالی صادرات نفت انجام شده است. از سوی دیگر، باید به نیاز مداوم بازار به نفت نیز توجه کرد که به گفته سرگئی واکوالنکو، تحلیلگر و مدیر سابق انرژی در روسیه: «واقعیت این است که جهان به نفت نیاز دارد و هیچ کس آنقدر شجاع نیست که بتواند ۵/۷ میلیون بشکه نفت در روز و محصولات نفتی روسیه را تحریم کند.» از این رو، تحریم نفت روسیه از سوی امریکا و اروپا باعث قطع صادرات آن نشد بلکه مسیر صادرات را تغییر داد و از مقصد اروپایی و تا اندازهای امریکایی، به سمت بازارهای آسیایی هدایت شد که عمدتاً در مناقشه غرب با روسیه بر سر اوکراین موضع بیطرفانهای داشته و حاضر به حمایت از غرب نشدهاند.
تغییر در بازار
طراحان تحریم نفت روسیه در امریکا و اروپا چنین تصور میکردند که با اعمال تحریمها میتوانند صادرات نفت روسیه را دستکم تا ۳میلیون بشکه در روز کاهش دهند. آمارها از میزان صادرات و درآمدهای نفتی روسیه نشان میدهد آنها حتی نزدیک به این هدف نیز نشدهاند. در واقع، چیزی که آنها پیشبینی نمیکردند ابزارهای کارآمدی است که میتواند تأثیر تحریمهای آنها را خنثی کند. یکی از این ابزارها تغییر از مؤسسات مالی بزرگ به متوسط برای فروش نفت روسیه است. در واقع، تحریمهای غرب باعث شده است شرکتهایی مانند شرکت نفتی گلنکور پیالسی یا شرکت چندملیتی گانور از بازار نفت روسیه خارج شوند و دیگر مدیریت نفت تولیدشده روسیه را در بازارهای جهانی به عهده نگیرند، اما این خروج باعث شده است جا برای شرکتها و تجار کوچکتر باز بشود. آنها برای دور زدن تحریمهای غرب، کارمندان خود را به دوبی و سنگاپور فرستادهاند تا اینکه به دور از تحریمها بتوانند با شرکت روسنفت وارد معامله بشوند. روسیه نیز دیگر مثل سابق جزئیات مربوط به فروش خود و عوامل دخیل در آن را منتشر نمیکند تا اینکه معلوم نشود نفت این کشور به کجا میرود و چه کسی آن را حمل میکند. جابهجایی نفت در دریا، ذخیره نفت در منابع واسطهای و پالایش نفت روسیه به محصولات نفتی از قبیل بنزین و گازوئیل توسط کشورهایی مثل چین و ترکیه و صادرات آن به کشورهای غربی از دیگر تغییراتی است که روسیه در بازار نفت خود ایجاد کرده است تا اینکه بتواند تأثیر تحریمهای غرب را خنثی کند.
جنگ انرژی در زمستان
باید گفت که جنگ انرژی بین غرب و روسیه هنوز به اوج خود نرسیده است و باید دید این جنگ در زمستان و اوج نیاز جهانی به انرژی چگونه خواهد بود. اتحادیه اروپا از پنجم دسامبر مرحله دیگری از تحریم نفت روسیه و مجازات بیمه و تأمین مالی محمولههای نفتی روسیه را اعمال خواهد کرد. هدف تعیین سقف قیمت بر محمولههای نفتی روسیه است تا اینکه درآمدهای آن کاهش بیابد. در مقابل، روسیه از هم اکنون جنگ انرژی با غرب را در عرصه گاز مورد نیاز اروپا پیش میبرد. بسته شدن خط لوله نورد استریم ۱ میتواند ضربه آزمایشی روسیه در این نبرد باشد که چشمانداز سختی را برای زمستان اتحادیه اروپا نشان میدهد. در واقع، اتحادیه اروپا به سختی تلاش میکند تا با استفاده از منابع گازی شمال آفریقا و خاورمیانه جایگزینی برای گاز وارداتی روسیه به دست آورد، اما باید گفت که جدای از هزینهها و مشکلات در زیرساختهای لازم، بعید است اتحادیه اروپا بتواند ۸/۶۲ درصد گازی را که قبل از جنگ اوکراین از طریق روسیه به دست میآورد، با منابع گازی جایگزین تأمین کند. تأثیر این شرایط هماکنون و با افزایش مداوم قیمت گاز در اروپا دیده میشود تا جایی که برخی تحلیلگران قیمتسرسامآور گاز برای این قاره را همچون قیمت نفت بشکهای ۵۰۰ دلار میدانند، بنابراین پوتین در حالی که نه تنها از تحریمهای نفتی غرب جان به در برده و حتی درآمدهای نفتیاش افزایش یافته بلکه حالا منتظر زمستان سخت اروپاست تا اینکه دست برتر را برای چانهزنی با غرب بر سر اوکراین داشته باشد.
