دولت سیزدهم در طول یک سال اخیر اقدامهای ارزشمند و شایستهای را در راستای توسعه و پایداری کشور انجام داده است، به طوری که در برخی عرصهها توانسته انقلاب اساسی در ساختارهای اداری کشور ایجاد کند، اما از نگاه منتقدان و عمدتاً بدخواهان نظام همه دستاوردهای دولت مستلزم به سرانجام رساندن برجام است؛ برجامی که در اوج اقتدار خود طبق اذعان مقامات دولت پیشین عملاً ناکارآمد و شکستخورده بود و ایرادات اساسی در این معاهده وجود دارد که به سختی میتوان انتظار کارآمدی از آن داشت. با این اوصاف دولت در احیای برجام از هیچ تلاشی فروگذار نکرده و برای نمایش عزم و اراده خود با یک تیم کامل و مجرب به منظور احیای آن تلاش فراوانی را انجام داده است. با وجود همه این تلاشها هنوز احیای برجام به سرانجام نرسیده که در چرایی آن عوامل گوناگونی دخیل است که به بررسی علل و عوامل آن میپردازیم.
نخستین دلیل تفاوت رویکرد و عملکرد دولت کنونی و دولت پیشین است. در رویکرد دولت روحانی ایران باید به هر توافقی تن دهد و هر توافقی حتی اگر بد هم باشد به زعم دولت جایز قلمداد میشود، در حالی که رویکرد دولت دکتر رئیسی بر این پایه استوار است که توافق نکردن بهتر از رسیدن به یک توافق بد است، چراکه در رویکرد دولت روحانی همه مسیرهای توسعه و پیشرفت کشور به برجام و حل مناقشه هستهای ایران ختم میشد، پس باید توافقی بین ایران و پنج قدرت بینالمللی انجام میگرفت. مسئله دوم اینکه دولت سیزدهم امروز میراثدار معاهده برجامی است که خود نقشی در تدوین و تصویب محتوای آن نداشته و این برجام در سایه برخی اهمالکاریها و سادهاندیشیهای دولت روحانی و مجلس همسو با او به وقوع پیوسته است. در تفسیر این گزاره دو اقدام بسیار قابل تأمل و بررسی است؛ اقدام اول عملکرد مقامات مذاکرهکننده در برجام است. در این بخش چند نوع اهمالکاری و سوءمدیریت بسیار تأملبرانگیز وجود دارد.
نخستین مورد در این گزاره آنجایی است که مشکل هستهای ایران همچون سایر کشورها از جمله آفریقای جنوبی، آرژانتین و آلمان باید از طریق چارچوب قرارداد پیمان منع گسترش سلاح هستهای (NPT) یا سازمان جهانی انرژی اتمی (IAEA) و شورای امنیت سازمان ملل متحد حل و فصل میشد تا با بهرهگیری از چارچوبها و کارکردهای قوانین بینالمللی و سازمانهای جهانی ضمانت اجرایی پیدا کند، اما متأسفانه در دولت قبل برنامه هستهای ایران از این عرصه خارج و به یک گروه غیررسمی به نام ۱+۵ سپرده شد.
دومین مورد در این گزاره تفاوت فاحش بین محتوا و متن انگلیسی و ترجمه فارسی برجام است. آنچه دولت روحانی از متون برجام به فارسی در سطح جامعه تبیین میکرد با آنچه در متن انگلیسی آن بود تفاوت معناداری داشت. در متن انگلیسی ۱+۵ تحریمهای ایران را نه تنها برنمیداشتند بلکه تحریمها تنها «تعلیق» میشدند تا خود ابزاری باشند که هر زمان ایران از مسیر و خواست غربیها سرکشی کرد، این تحریمها به صورت خودکار بازگردانده شود. در حالی که دولت از لغو بیقید و شرط تحریمها سخن میگفت و منتقدان خود را بیسواد خطاب میکرد.
سومین مورد در این گزاره از یک سو ذوقزدگی و سادهانگاری نسبت به خباثت دشمن (مخصوصاً امریکا) در برجام و از سوی دیگر تعلیق و جلوگیری از توسعه و پیشرفت کشور به بهانه برجام است. با شروع زمزمه مذاکرات برجامی رهبر معظم انقلاب از سال۹۲ در بیانات خود به اشکال مختلف به خوشبین نبودن نسبت به مذاکرات تأکید کردند. ایشان در یکی از سخنرانیهای خود فرمودند: «نشست و برخاست و حرف زدن با امریکاییها، مطلقاً تأثیری در کم کردن دشمنی آنها ندارد و بدون فایده است.» این در حالی است که دولت روحانی برای جلب رضایت امریکا نه تنها توسعه و تحقیق در همه زمینهها را که مطابق میل امریکاییها نبود، تعلیق و کاهش داد، بلکه در مواردی به عقب بازگرداند و جلوگیری کرد.
اقدام دوم عملکرد مجلس شورای اسلامی در قبال برجام است. در این گزاره مجلس معاهدهای را به تصویب میرساند که اجرای این معاهده به عنوان سند رسمی برای کشور الزامآور میشود. تصویب این قانون از آن جهت مورد انتقاد است که رئیس مجلس مهمترین سند الزامآور کشور را نه تنها مانع بررسی دقیق نمایندههای مخالف و تبیین درست برای مردم میداند، بلکه هیئت رئیسه مجلس آنقدر صبر نمیکند که ابتدا این معاهده در مجلس سایر اعضای برجام به تصویب برسد، آن هنگام معاهده خسارتبار برجام را به تصویب برساند.
مسئله سوم اینکه احیای برجام را با چالش و مشکل روبهرو کرده بحث تضمینهاست. از جمله اشکالات اساسی در برجام میتوان به نبود تضمینهای کافی و بازدارنده چه از جهت خروج اعضای ۱+۵ از معاهده برجام و چه در تأمین منافع اقتصادی ایران از آن اشاره کرد. بر این اساس دولت کنونی در احیای برجام بسیار باید دقت کافی داشته باشد که حضور دوباره امریکا در برجام باعث ضربهپذیری منافع کشور و اهرمی برای تحت فشار قرار دادن ایران از سوی امریکا نباشد و مهمتر اینکه دستاوردهای هستهای نخبگان و متخصصان کشور به بهانه احیای برجام از دست نرود.
