ناوگان بالگردی کشورمان یکی از بزرگترین نمونهها در دنیاست. ارزش این وسایل پرنده در دوران جنگ تحمیلی به طور واضح بر همگان آشکار شد، از این رو تعمیر و نگهداری، نوسازی و بهسازی و همچنین افزودن بالگردهای جدید به این ناوگان عظیم پس از جنگ تحمیلی همواره در دستور کار قرار داشته است. در زمینه افزودن بالگردهای جدید، علاوه بر خرید خارجی در حد ممکن با وجود تحریمها، طراحی و ساخت بالگرد در ردههای مختلف طی سه دهه گذشته هم در کشور صورت گرفته است.
یکی از اولین تجارب مهم ایران در زمینه ساخت بالگرد به ساخت قطعات و مجموعههای آن برای تعمیر و بازسازی بالگردهای آسیبدیده در جنگ تحمیلی بازمیگردد. در کنار این فعالیتها ساخت قطعات تندمصرف و به مرور سایر قطعات لازم به روش مهندسی معکوس برای عملیاتی نگه داشتن ناوگان بالگردی ایران رکن مهم دیگر در تسلط بیشتر بر ویژگیهای فنی این وسیله پروازی شد، به طوری که علاوه بر پروازی نگه داشتن بالگردهای مختلف نظامی و غیرنظامی، دهها فروند بالگرد زمینگیر نیز طی سالهای گذشته بازسازی و به خط پرواز بازگردانده شده است.
این فعالیتها به طور عمده توسط شرکت پنها (پشتیبانی نوسازی هلیکوپترهای ایران) انجام شده و مراکز تعمیراتی هواپیمایی نیروی زمینی (هوانیروز) ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز نقش بسیار مهمی در این موفقیتها داشته است.
هر چند در دو دهه گذشته حدود ۵۰ فروند بالگرد نسبتاً سنگین میل- ۱۷ و ۱۷۱ از اوایل دهه ۱۳۸۰ به بعد و تعداد انگشتشماری بالگرد اروپایی و غربی به ناوگان نظامی و غیرنظامی کشور افزوده شده، اما وجود شرایط تحریم و عدمامکان خرید همه بالگردهای جدید مورد نیاز با مشخصات عملکردی و پروازی مدنظر موجب شد متخصصان کشورمان به فکر طراحی و ساخت بالگرد جدید بر مبنای تعاریف بومی بیفتند و با مشارکت بخشهای مختلف صنعتی و دانشگاهی کار را آغاز کنند.
صنایع هوایی شاهد سپاه یکی از مجموعههای پیشرو در این زمینه بوده که بالگردهای ترابری شاهد ۲۷۴، شاهد ۲۷۸ و رزمی شاهد ۲۸۵ سه محصول تلاش آن است. همچنین بالگردهای سبک دو نفره نیز برای امور آموزشی و حمل و نقل سبک در مسافتهای کم توسط شرکت پنها طراحی و ساخته شده است.
شاهد ۲۷۸ که در آن از بالگرد معروف و پرطرفدار بل ۲۰۶ جت رنجر الگوبرداری شده و دارای درصد اشتراک بالای قطعات و زیرسامانهها با آن است، در بین موارد فوق موفقتر ظاهر شده و با انتقال فناوری از صنایع شاهد توسط شرکت هسا (هواپیماسازی ایران) در اصفهان به تولید انبوه رسیده و چندین فروند از آن به مشتریان نظامی و غیرنظامی تحویل داده شده است. اما تجارب عملیاتی و نیازهای جدید مشتریان لزوم طراحیهای جدید خصوصاً برای بهبود قابلیتهای توسعه محصول برای کاربردهای متنوع را نشان میداد، در نتیجه چند پروژه بزرگتر برای رفع نیاز کشور در ردههای مختلف بالگردها تعریف شد. پروژههای بالگرد ۱۲ نفره هما و هشت نفره صبا دو مورد از برنامههای مهم صنعت هوایی کشور برای رفع نیازهای کشور بودند.
ویژگیهای بالگرد صبا
بالگرد هشت نفره، چهار پره و دو موتوره صبا- ۲۴۸ که میتوان آن را با نمونههای بهسازیشده بل ۲۰۶ یعنی بل ۴۰۷، آگوستا ۱۰۹ و ۱۱۹ مقایسه کرد، در یکی از پرمشتریترین ردهها در دنیا در دفتر طراحی شرکت پنها طراحی شده است. این بالگرد نسبت به اکثر نمونههای همرده در حال خدمت و همه بالگردهای تولیدشده در ایران تاکنون، دارای یک نوآوری طراحی مهم یعنی استفاده از چرخانه (Rotor) اصلی چهار پره (Blade) است.
استفاده از چرخانه چهار پره هر چند پیچیدگیهای طراحی، ساخت و تعمیرات را به دنبال دارد که خود گویای پیشرفت متخصصان کشورمان است، اما مزایای بسیاری به وجود میآورد از جمله: بازدهی بالاتر خصوصاً در پرواز پیمایشی یا کروز، طول کوتاهتر چرخانهها، عدمنیاز به اجزای متعادلکننده برای پرهها، سر و صدای تولیدی کمتر، کاهش ارتعاشات واردشونده به بدنه، ایجاد نیروی بالابرنده مشابه در سرعت دورانی کمتر چرخانهها، پایداری بالاتر، ایجاد مشخصات مانوری و کنترلی بهتر.
به علاوه در چرخانههای چندپره بار کمتری به هر یک وارد میآید که امکان استفاده از مواد و سازه سبکتر در عین افزایش دوام را ایجاد میکند، ضمن اینکه در مجموع به افزایش مانورپذیری بالگرد و کاهش اثرات تغییرات ناگهانی باد نیز منجر میشود.
استفاده گسترده از مواد ترکیبی (کامپوزیت) غیرفلزی در صبا-۲۴۸، علاوه بر کاهش وزن پرنده و جذب و کاهش انرژی امواج راداری، فواید دیگری نیز دارد. از آن جمله میتوان به افزایش مقاومت در برابر خستگی، عدمایجاد خوردگی و زنگزدگی- که در فلزات، پدید میآید- و در نتیجه امکان کار در محیطهای گوناگون، جذب و مستهلک کردن ارتعاشات تولیدی موتور و همچنین عمر و دوام بالاتر قطعات مربوط اشاره داشت.
کاهش وزن پرنده در اثر استفاده از مواد کامپوزیتی که از فلزات سبکتر هستند، باعث افزایش وزن محموله قابل حمل توسط این بالگرد نیز میشود، ضمن اینکه امکان توسعه قابلیت دوام در برابر برخورد گلوله نیز در استفاده از مواد ترکیبی فیبر کربنی وجود دارد.
با توجه به توانمندی کشورمان در ساخت نمایشگرهای پیشرفته چندمنظوره (MFD) از این سامانهها در کابین بالگرد صبا هم استفاده شده است. علاوه بر نمایشگرهای فوق، تجهیزات مخابراتی نیز در کشور ساخته میشود که شامل انواع بیسیم و رادیوهای VHF/UHF با قابلیت جهش فرکانسی و رمزکنندههای خودکار بومی و با قابلیت کار در ارتفاع پروازی بالاست. همچنین تجهیزات هشدار راداری و لیزری و انواع اخلالگرهای فروسرخ و سامانههای فریبدهنده، تجهیزات دید در شب، دوربینهای ویدئویی و حرارتی و مسافتیاب لیزری نیز برای بالگردها در کشورمان ساخته و به کارگیری شده که در بالگرد صبا هم در مأموریتهای مختلف نظامی و غیرنظامی قابل استفاده است.
از دیگر ویژگیهای قابل ذکر برای نمونه اولیه صبا- ۲۴۸ باید به استفاده از ارابه فرود سورتمهای (اسکید) اشاره کرد که نیروی مقاوم کمتر نسبت به ارابه فرود چرخدار ثابت و وزن کمتر نسبت به انواع جمعشونده دارد.
افزایش مساحت سطوح شیشهای به کار رفته در کابین خلبان و مسافران نسبت به نمونههای داخلی و اغلب خارجی همرده ضمن کاهش وزن نسبی، میدان دید بسیار بالاتری به اطراف ایجاد میکند. در بزرگ کابین مسافر در هر دو طرف بدنه برای بارگیری بهتر بارهای بزرگ مزیت دارد، ضمن اینکه دسترسی آسان به موتور و سامانههای داخلی از طریق دریچههای مناسب تعبیهشده در بدنه فراهم میشود.
دو موتوره شدن صبا و تغییراتی در طرح بدنه خصوصاً محفظه قرارگیری موتور و متعلقات چرخانه اصلی که نشاندهنده تلاش برای بهبود شکل آیرودینامیکی بالگرد برای رسیدن به مشخصات عملکردی بهتر است، گویای اجرا شدن فرایندهای طراحی و بهینهسازی شکل ظاهری است نه یک مهندسی معکوس ساده از نمونههای داخلی و خارجی.
کاربردهای بالگرد صبا
بالگرد صبا- ۲۴۸ با توجه به فضای کابین مناسب، سرعت بالا، طراحی آیرودینامیکی جدید و بهینه برای بدنه و مانورپذیری بالا عملاً بالگردی چندمنظوره است که میتواند در مأموریتهای نظامی همچون حمل و نقل نفرات، گشت هوایی و دیدهبانی، هدایت آتش توپخانه و رزم سبک در محیطهای گوناگون مرتفع و گرم، کوهستانی و دریایی که همه آنها باهم در کشورمان ایران وجود دارد، به کار گرفته شود. به علاوه کاربردهای غیرنظامی فراوانی مانند تاکسی و آمبولانس هوایی نیز که با توجه به رشد صنعت هوایی در کشورمان بیش از پیش قابلیت توسعه دارد، در محدوده قابلیتهای صبا میگنجد.
دو موتوره بودن و ظرفیت حمل نفرات بیشتر دو مزیت مهم دیگر صبا-۲۴۸ نسبت به بل ۲۰۶ و شاهد ۲۷۸ است. هرچند وجود موتور دوم، وزن و نیاز به حمل سوخت بیشتر را هم به دنبال دارد، اما قابلیت اطمینان بسیار بهتری برای این بالگرد به ارمغان میآورد که آن را برای پرواز در محیطهای پرمخاطره مانند مناطق کوهستانی و دریا مناسب میسازد. از قضا هر دو محیط در کشورمان به میزان بسیار زیادی هم موجود هستند. دو موتوره بودن این طرح و همچنین استفاده از چرخانه چهار پره (به دلیل طول کمتر) کاربری آن را برای محیطهای دریایی و نشست و برخاست از فضای محدود عرشه کشتیها مطلوب میسازد، زیرا اطمینان حاصله از دو موتور برای عملیات دریایی با یک بالگرد تک موتوره به راحتی قابل حصول نیست. بالگرد صبا نشان میدهد سطح توانمندی متخصصان داخلی از مهندسی معکوس و طراحیهای محدود بومی که در شاهد ۲۷۸ دیده میشد، بسیار فراتر رفته و به رده طراحی بومی از نظر سازه، بدنه و اویونیک رسیده است. تولید انبوه این بالگرد برای افزایش و جایگزینی ناوگان فعلی در سالیان آینده ضمن ایجاد اشتغال، کاهش و قطع وابستگی به خارج و حتی امکان صادرات، سطح بالاتری از توانمندیهای عملیاتی را برای بخشهای نظامی و غیرنظامی کشور فراهم میکند.
