جو بایدن، رئیسجمهور امریکا سرانجام با تأخیر قابل توجه سفر خاورمیانهای خود را انجام داد؛ سفری که رؤسای جمهور امریکا معمولاً آن را در همان سال اول ریاست جمهوری خود انجام میدهند، اما بایدن بعد از ۵/۱ سال حاضر به انجام آن شد. او در این سفر دو مقصد بیشتر نداشت؛ یکی رژیم اسرائیل و دیگری عربستانسعودی و همان گونه که انتظار میرفت، برنامههای زیادی در دستور کار او بود، با این حال، نگاهی به این برنامه کاری و رویکردش طی ۵/۱ سال گذشته نشان میدهد سیاست خاورمیانهای او عمدتاً چیزی جز پشت کردن به وعدههای انتخاباتی و در پیش گرفتن سیاستهای ترامپ نبوده است؛ همان سیاستهایی که او قبل از رسیدن به مقام ریاست جمهوری از منتقدان جدی آن بود.
برجام
یکی از این سیاستها مربوط میشود به برنامه هستهای ایران و توافق هستهای که به صورت رسمی نام برنامه جامع اقدام مشترک، برجام، خوانده میشود. ترامپ در می ۲۰۱۸ از این توافق خارج شد و نه تنها تحریمهای قبلی امریکا را که به واسطه این توافق لغو شده بودند، دوباره وضع کرد بلکه تحریمهای گسترده دیگری را نیز تحت عنوان «کارزار فشار حداکثری» علیه ایران وضع کرد. بایدن به همراه دیگر دموکراتها از منتقدان جدی این اقدامات بودند و آنها را نه تنها در جهت منافع امریکا نمیدانستند بلکه معتقد بودند ترامپ با این اقدامات امنیت و منافع ملی امریکا را به خطر انداخته است. وعده بایدن قبل از انتخابات بازگرداندن امریکا به برجام و رفع تحریمها علیه ایران بود، اما حالا بعد از ۵/۱ سال معلوم شده است او نه تنها هیچ یک از تحریمهای دوره ترامپ، چه تحریمهای مربوط به لغو برجام و چه تحریمهای کارزار فشار حداکثری را برنداشته بلکه تحریمهای دیگری نیز بر آنها افزوده است. به عبارت دیگر، بایدن همان سیاست ترامپ و کارزار فشار حداکثری او را ادامه داده است. علاوه بر این، مذاکرات طولانی غیرمستقیم در وین نشان داده است تیم مذاکرهکننده بایدن عزم جدی برای برداشتن موانع ندارد تا بتوان برجام را احیا کرد. این نوع رویکرد دولت بایدن نسبت به برجام تفاوت قابل توجهی با رویکرد ترامپ ندارد و تنها تفاوت در لفاظیهای مربوط به احیای برجام از سوی تیم بایدن است، والا تفاوتی در عمل دیده نمیشود.
رژیمصهیونیستی و مسئله شهرکسازی
موضوع شهرکسازی رژیمصهیونیستی در اراضی اشغالی فلسطینیان چیزی بود که بایدن حتی در زمان عضویتش در مجلس سنا نیز به شدت مخالف آن بود و حتی یک بار در سالهای دور باعث شده بود درگیری لفظی شدیدی با مناخیم بگین، نخست وزیر وقت رژیمصهیونیستی بابت این موضوع داشته باشد. در واقع، بایدن و به طور کلی حزب دموکرات امریکا موضوع شهرکسازیها را مانع جدی در برابر راهحل مورد قبول خود در خصوص مناقشه رژیمصهیونیستی و فلسطینیها به نام راهحل دو دولتی میدانند و از این جهت است که انتظار میرفت او با ورود به کاخسفید فشار خود را بر دولت رژیمصهیونیستی برای جلوگیری از شهرکسازیهای دیگر بیشتر کند، اما در عمل خلاف این رفتار دیده شد. او نه تنها فشاری بابت این موضوع بر دولتهای بنیامین نتانیاهو و نفتالی بنت وارد نکرد بلکه حتی در خصوص مناقشات بین شهرکنشینها و فلسطینیها و درگیری بین آنها نظیر درگیری در رامالله، نابلس، جنین و بیتالمقدس شرقی طی ماههای اخیر نیز سکوت یا عمدتاً از رژیم اسرائیل حمایت کرده است. هر چند بایدن و تیم او در وزارت خارجه امریکا مدام مسئله لزوم مذاکرات صلح و بازگشت به راهحل دو دولتی را مطرح میکنند، اما به گفته ناتان ساکس، مدیر مرکز سیاست خاورمیانه در مؤسسه بروکینگز «ما لفاظیهایی کاملاً برخلاف دولت ترامپ شنیدهایم، اما به طور کلی، دولت بایدن تا اینجای کار کمترین مقاومت را در خصوص مسئله خاورمیانه از جمله پرونده فلسطین داشته است. هر چند تفاوتهای مهمی وجود دارد، اما باز نسبت به ترامپ تغییر قابل توجهی رخ نداده است و ما انتظار نداریم در حال حاضر تغییر مهمی رخ دهد.» از این جهت، دیدار او با محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطینی را چیزی جز مذاکرهای ملالآور بدون نتیجهای مشخص و عملی ارزیابی کردند.
دیدار ناخوشایند
در این بین، تغییر دولت در رژیمصهیونیستی و سقوط کابینه نفتالی بنت چیزی نبود که متناسب با سفر بایدن باشد و این موضوع باعث شد تیم او نه تنها برای تنظیم برنامههای کاریاش در این سفر به دردسر بیفتند بلکه یک دیدار ناخوشایند نیز در این برنامه بگنجانند. در واقع، دیدار بایدن با یائیر لاپید چیزی نبود که ارزشی برای رئیسجمهور امریکا داشته باشد، زیرا لاپید نخستوزیر موقتی است که کاری جز فراهم آوردن مقدمات برای برگزاری انتخابات پارلمانی کنست در اواخر اکتبر ندارد و به احتمال زیاد نه تنها او بعد از این انتخابات در پست نخستوزیری نخواهد بود بلکه احتمال دارد کسی به نخستوزیری آینده رژیم اسرائیل برسد که چندان خوشایند بایدن نیست. این فرد کسی جز بنیامین نتانیاهو نیست. باید به یاد داشت که نتانیاهو از متحدان جدی ترامپ بود و به همین جهت نیز با تأخیر قابل توجهی پیروزی بایدن را به او تبریک گفت. گفته میشود تیم بایدن برای حفظ موضع بیطرفی او نسبت به انتخابات آینده رژیمصهیونیستی مجبور شدند برنامه دیدار با نتانیاهو را در برنامه کاری بایدن بگنجانند. این حرف نشان میدهد اگر دولت بنت سقوط نمیکرد و وضعیت مثل ماههای قبل میبود، بایدن هیچگاه حاضر نمیشد با نتانیاهو دیداری داشته باشد، اما حالا باید این دیدار را تحمل کند، زیرا با پیروزی احتمالی نتانیاهو در انتخابات آینده، مجبور به همکاری با اوست. در واقع، دیدار بایدن با نتانیاهو هر قدر هم که برای رئیسجمهور امریکا ناخشنود بود، اما باز یادآور دیدارهای ترامپ با نتانیاهو و همکاری بین این دو بود.
عربستان و داستان نفت
دو پرونده جنگ یمن و قتل فجیع جمال خاشقجی به طور کلی بر نگاه حزب دموکرات به حاکمیت آلسعود و به ویژه محمد بن سلمان، ولیعهد آلسعود طی این چند سال سایه انداخته است چراکه دموکراتها او را مسئول اصلی هر دو پرونده میدانند. بایدن نیز از ابتدا رویکرد تندی در این زمینه داشت، به صورتی که میگفت قصد دارد رابطه امریکا با عربستانسعودی را دوباره تنظیم کند و بن سلمان را فردی منفور (pariah) مینامید. شکی نیست اگر حمله روسیه به اوکراین، تحریم نفت و گاز روسیه از سوی امریکا و متحدان اروپاییاش و بحران انرژی ناشی از آن رخ نمیداد، بایدن نیز هیچگاه حاضر نمیشد با سفر کردن به عربستانسعودی و دیدار با بن سلمان به این صورت از وعدههای خود رویگردانی کند و به سیاست ترامپ در قبال آلسعود بازگردد. با این حال، افزایش سرسامآور هزینه انرژی و به خصوص بنزین در داخل امریکا چارهای برای او نگذاشته بود تا با سفر کردن به عربستان و دیدار با بنسلمان، از ولیعهد آلسعود بخواهد با افزایش تولید نفت کشور به کاهش عرضه انرژی به بازارها کمک کند تا بتوان از فشار بر بازار داخلی امریکا کاست. منتقدان بایدن این سفر را در ادامه نحوه مدیریت روابط امریکا با سعودیها در دولت ترامپ میدانند و سارا لی ویتسون، مدیر بنیاد دموکراسی برای جهان عرب کنونی (DAWN) در این زمینه میگوید: «اگر تفاوتی (با ترامپ) وجود داشته باشد، فقط در لفاظی است. به این ترتیب، جنگ اوکراین باعث شد بایدن مهمترین سیاست خاورمیانهای خود را کنار بگذارد و دوباره مثل ترامپ به عربستانسعودی برود تا با چانهزنی بتواند وضعیت بحرانی انرژی در کشورش را سر و سامانی بدهد، هر چند به عقیده بن فیشمن در وبسایت نشنال اینترست، «افزایش تولید عربستانسعودی کمک کمی خواهد کرد.»
