دو سال تأخیر در تحویل نیروگاه اتمی بوشهر، شش ماه تعویق برای تحویل موشکهای اس-300 به ایران و بعضی موش و گربهبازیهای دیگر روسها، احتمالاً مقامهای ایرانی را مجاب کرده که به سیاستهای کرملین با دیده تردید نگاه کنند.
باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا روز گذشته در سنگاپور با دیمیتری مدودوف همتای روساش ملاقات کرد و بار دیگر هشدار داد که جهان شکیباییاش را در مقابل ایران از دست میدهد. موضعگیری اوباما البته چندان دور از ذهن نبود، چون که ایرانیها در طول چند ماه گذشته، اقلاًَ چند بار جملاتی از این دست را از رئیس جمهور و وزیر امور خارجه آمریکا شنیدهاند. ولی وقتی به پاسخ مدودوف به صحبتهای اوباما نگاه میکنیم، حرفهای او لااقل برای سیاست خارجی ایران حاوی پیامهایی تازه است. مدودوف برای دومین بار طی چند روز گذشته ایران را به لفافه تهدید به تحریم کرد و گفت: به یمن تلاشهای مشترک، روند (گفتوگوها با ایران) هنوز متوقف نشده است، ولی خیلی هم از سرعت آنها (مذاکرات) خوشحال نیستیم. اگر (گفتوگوها) تا حدی مؤثر نباشد، ابزارهای دیگری هست که میتواند این روند را به جلو ببرد.»
مدودوف اضافه کرد: هدف ما واضح است؛ یک برنامه هستهای شفاف، برنامهای که مورد مناقشه دیگران باشد.»
این اولین بار نیست که رئیس جمهور روسیه از احتمال حمایت از تحریمهای آمریکا علیه ایران صحبت میکند. مدودوف شنبه هفته قبل هم در گفتوگو با هفتهنامه آلمانی اشپیگل گفت: اگر مقامهای ایرانی موضعگیری کمتر سازندهای داشته باشند، به لحاظ نظری همه چیز امکانپذیر است. البته من مایل نیستم بگویم که همه راههای پایانی در اعمال تحریمهای بینالمللی نهفته است، چون که تحریمها معمولاً گامی در جهت بسیار سخت و خطرناک هستند.»
البته این نخستین بار نیست که ایران شاهد جزر و مدهای ناپایدار سیاست خارجی روسیه است، ولی احتمالاً اولین مرتبه است که ساز صحبتهای بلندپایهترین مقام روس با لحن گزنده رئیس جمهور آمریکا کوک میشود. واقعیت این است که رویکرد سیاست خارجی روسیه به ایران طی چند ماه گذشته حاوی جزر و مدی ناپایدار و گهگاه نگرانکننده بوده است، جزر ومدهایی که ممکن است در میان مدت مناسبات با ثبات تهران- مسکو را با امواج تخریب کننده همراه کند.
****
موشکهایی که هنوز در راه است
هرچند بعضی منابع معتقدند ایران در طول دهه 1990 نسخههای قدیمیتر موشکهای موسوم به
S-300 را از روسها دریافت کرده، ولی انتقال S-300های جدید به ایران حدود دو سالی است که مطرح است. ایران قرارداد خرید S-300های جدید را 25 دسامبر سال 2007 با طرف روسی امضا کرده و آن طور که گفته میشود، قرار بوده روسها شش ماه قبل این موشکها را به ایران تحویل دهند.
چند ماه قبل در جریان ناپدید شدن کشتی روسی آرتیک گفته شد که این کشتی حامل موشکهای
S-300 به ایران بوده ولی نکته جالب ماجرا این بود که خود روسها از همه بیشتر به این فرضیه دامن زدند و تازه بعداز پیدا شدن این کشتی هم معلوم نشد که ماجرا از چه قرار بوده است. برخی ناظران در تهران معتقدند روسها برای فرار از فشار تهران جهت دریافت موشکهای S-300، این فریضه را مطرح کردهاند.
اما چیزی که بیشتر از هر چیز دیگری مقامهای ایرانی را نگران کرده، این است که گفته میشود روسها ارسال موشکهای S-300 به ایران را تحت فشار مقامهای اسراییلی و آمریکایی به تأخیر انداختهاند. مقامهای رژیم صهیونیستی تا به حال چند بار به مسکو رفتهاند و گزارشهای منتشر شده نشان میدهد که موضوع موشکهای S-300 هر بار یکی از بخشهای اصلی مذاکرات طرفین بوده است.
مجموع این تحولات باعث شده که مقامهای نظامی جمهوری اسلامی برای اولین بار لب به انتقاد از تعهدات عقبافتاده روسها بگشایند.
سردار سرلشکر سیدحسن فیروزآبادی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح روز جمعه در خصوص تعاملات تسلیحاتی ایران و روسیه اظهار داشت: آیا استراتژیستهای روسیه اهمیت ژئوپلتیک ایران را در امنیت روسیه در نظر نمیگیرند؛ چرا بایستی موشکهای دفاعی S-300 که با تفاهم دو دولت برای اقدامات دفاع از ایران مورد توافق قرار گرفته است، مجوز ارسال دریافت نکند و بیش از 6 ماه است از وقت تحویل آنها از طرف روس تخطی شده است.
وی گفت: ما از دوستان روس در همسایه شمالی گله داریم و امیدواریم این یادآوری، دوستان روسی را به تسریع در تحویل مورد قرارداد تشویق کند.
علاءالدین بروجردی، رئیس کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس روز شنبه پا را از این هم فراتر گذاشت وبه روسها هشدار داد که اگر کرملین به تعهدات خود عمل نکند، تهران خود این سیستم موشکی را در آینده نزدیک خواهد ساخت.
بروجردی گفت: روسها باید به تعهدات خود درباره سیستم موشکی عمل کنند. وی اضافه کرد: تهران و مسکو تاریخ طولانی از همکاریهای نظامی دارند و اینکه روسیه به تعهدات خود به ایران عمل کند، امری مهم است.»
در این باره که چرا روسها به تعهدات خود در قبال تهران نمیکنند، چند دیدگاه وجود دارد که برآیند همه آنها این است که مسکو تلاش میکند در شطرنج هستهای ایران و غرب به شیوهای حداکثری بهرهبرداری کند.
برخی معتقدند روسیه، ایران را به عنوان برگ برنده خود در حوزه مذاکرات استراتژیکی مانند دفاع موشکی و تمدید قرارداد استارت تلقی میکند و سعی دارد تا حد ممکن از این برگ برنده استفاده کند. به طور مثال روسها در یک دوره زمانی سعی کردند بین مذاکراتشان با کاخ سفید و مسأله تکمیل نیروگاه بوشهر دریبل بزنند، حالا هم که تکمیل نیروگاه بسته شده تا پایان سال جاری میلادی قطعی نشده و جنجال درباره استقرار سپر موشکی آمریکا به نقطه تعادل رسیده، سعی میکنند تحویل موشکها S-300 به ایران را به عنوان ابزار چانهزنی در مذاکرات تکمیل پیمان استارت استفاده کنند. وقتی به صحبتهای دیروز باراک اوباما درباره پیمان استارت نگاه می کنیم، این بیش از هر زمان دیگری تقویت میشود. اوباما فرضیه گفت: هنوز هم مطمئن است پیمان جدید استارت تا پایان سال جاری میلادی بین طرفین به امضا خواهد رسید.
فرضیه دیگر تلاش روسها برای پیوند زدن بین حل و فصل مسأله هستهای ایران با مسأله انتقال موشکهای S-300 است. بعضی ناظران سیاسی به روند مذاکرات اخیر بین ایران و 1+5 اشاره میکنند و معتقدند مسکو با به تعویق انداختن ارسال S-300ها به ایران میخواهد ایران را برای پذیرفتن پیشنویس وین سخت فشار بگذارد و این همان نکتهای است که روسها سعی میکنند از روشهای غیررسمی به ایران منتقل کنند. گئورگی میرسکی، عضو ارشد مؤسسه اقتصاد جهانی و روابط بینالملل آکادمی علوم روسیه روز جمعه در گفتگو با خبرگزاری نوستی وابسته به دولت روسیه به گله از مقامهای ایران در بازتحویل S-300ها اشاره کرد. ولی در عین حال گفت: جمهوری اسلامی هم برنامه هستهای خود را طولانی میکند و براساس توافقات به عمل آمده در ژنو ایران باید اورانیوم غنی شده خود با خلوص پایین را به روسیه میفرستاد و بعد از ارتقای خلوص آن تا 20% درصد به فرانسه ارسال میشد که در آنجا بعد از تبدیل به میلههای سوختی به ایران بازگردانده شود. حال ایران در این زمینه وقتکشی میکند و نمیخواهد این کار را انجام دهد. پس میتوان گفت که ما هم حق گله کردن داریم.
یک فرضیه دیگر بحث ورود روسها به بازارهای تسلیحاتی خاورمیانه به خصوص عربستان است که برخی آن را نوعی چراغ سبز کاخ سفید به کرملین میدانند که در مقابل صرفنظر از فروش موشکهای S-300 به طرف روس اعطا شده است.
روسها اواخر هفته پیش برای اولین بار رسماً تأیید کردند که مذاکراتی را در خصوص صدور تسلیحات به عربستان سعودی انجام دادهاند و قرارداد با این کشور میتواند برای مسکو میلیاردها دلار به ارمغان آورد.
این در حالی است که کنستانتین بیریولین، معاون مدیر آژانس فدرال همکاریهای فنی- نظامی فدراسیون روسیه تأکید کرده که روسیه مسأله تحویل سیستمهای پدافند موشکی S-300 به ایران را به مذاکرات خرید تسلیحات و تجهیزات نظامی با عربستان سعودی مرتبط نمیداند. او در پاسخ به این سؤال که روسیه قصد دارد به جای قراردادهای S-300 ایران با عربستان قرارداد امضا کند، گفت: من در این مورد استفاده از کلمه «بهجای» را نمیفهمم. چرا «به جای»؟ اگر عربستان سعودی از ما درخواست خرید S-300 کند، ما آماده بررسی آن بدون ارتباط به کشور دیگری هستیم. روسیه هیچ وقت به جای کشوری به کشور دیگر تجهیزات اعزام نمی کند.
البته صحبت بیریولین منطقی به نظر میرسد ولی هیچ چیز نمیتواند اشتهای کاسبکارانه و مهارناپذیر روسها را رام کند. نیمه شهریور ماه امسال بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر رژیم صهیونیستی در سفری به مسکو از روسها خواست از فروش سامانههای تدافعی S-300 به ایران خودداری کند. قبل از آن در ماه آگوست شیمون پرز نیز به روسیه سفر کرده بود و از دیمیتری مدودف خواسته بود که از فروش این سامانهها به ایران خودداری کند. پرز پس از دیدار با مدودف در کرملین به میان خبرنگاران آمد و به آنها گفت:«رئیس جمهوری روسیه به من قول داده که سامانههای موشکی S-300 را به ایران نفروشد.»
مقامهای روس هیچ وقت این اظهارنظر را رد نکردند اما گفته میشود طرف روسی به اسراییلیها پیغام داده بود که شما پول این موشکها را بدهید ما آن را به ایران نمیفروشیم.
