تعریف حقوق: در معنای لغوی حقوق میتوان گفت که حقوق به مفهوم جمع کلمه حق است و در زبان فارسی حق به معنای سزاوار و روا داشتن در مقابل باطل است و در زبان عربی نیز به همین مفهوم به کار میرود آنجا که میگویند جاءالحق و ذهق الباطل و در اصطلاح کلی حقوق همان جمله حق است که به معنی توانایی و اختیار قانونی افراد قلمداد میشود با توجه به این مفاهیم حقوق را در اصطلاح علم آن اینچنین تعریف میکنند که حقوق مجموعهای از قواعد و نظامات و مقرراتی است که برای تنظیم روابط افراد و استقرار نظم در جامعه وضع شده که دارای ضمانت اجرایی کافی و مؤثر است که این ضمانت اجرا یا در خود قانون و یا توسط دولت ایجاد میشود. در مجموع به این قواعد و مقررات قانون نیز میگویند. گاهی اوقات ضمانت اجرایی در قانون تنها با توسل به قوه قهریه و دولت تحقق مییابد مانند احکام کیفری که دادگاهها برای مجازات محکومین و تبهکاران صادر و مثلاً آنها را بهحبس و یا اعدام محکوم میکنند. دراین صورت باید گفت که قوانین جزایی ضمانت اجرای آنها را دولت عهدهدار است و در سایر موارد ضمانت اجرایی آنها در خود قانون و مقررات پیشبینی شده است.در عرف کسی که مطلع به دانش حقوقی است را حقوقدان و کسی را مطلع به علم فقه است را فقیه میگویند.
قانون جعل به قانون رافع مسؤولیت نیست. با توجه به توضیحات فوق حقوقدانان معتقدند که مقنن و قانونگذار برای تمامی جرائم مجازاتهای مشخص را مقرر کرده است و مجازات افراد مجرم باید براساس قوانین که از قبل تنظیم شده است باشد بدین قاعده، قبح عقاب بلابیان یا قانونی بودن جرم و مجازات میگویند و هرگاه فردی تخلفی را مرتکب شود که در قانون بدان اشاره شده است عدم اطلاع و یا شناخت او از قانون مانع اجرای حکم قانونی صادر شده در باره وی نخواهد شد. بدین قاعده نیز میگویند جعل به قانون رافع مسؤولیت نیست.
مفقود الاثر یا مفقود الخبر
مفقود الاثر: به کسی گفته میشود که در مدت مدیدی هیچگونه خبری و نشانی از او مشاهده نشود. برخی از علمای حقوق به جای اصطلاح مفقودالاثر مفقود الخبر را پسندیدهتر میدانند بدین دلیل که فردی که قبلاً از او خبری در میان بود امروز اطرافیانش از او بیخبر هستند برای این افراد احکامی را به شرح زیر در نظر گرفتهاند! (احکام مالی و احکام غیرمالی)
درباره احکام مالی باید گفت که تمامی اموال و ماترکی که از فرد مفقودالاثر به جا میماند برای آن تشریفات و تکالیف مشخصی را قانونگذار تعیین کرده است که به آنها اشاره میکنیم.
1- صدور سه نوبت آگهی: با اعلام خبر مفقودیت فرد، به محکمه صالحه حوزه قضایی آن منطقه یا شهرستان، محکمه اقدام به صدور سه نوبت آگهی مفقودی وی در یکی از روزنامههای کثیرالانتشار به صورت ماهانه میکند و با اعلام این آگهی در واقع اهتمام قانونگذار بر این بوده که در صورت حضور فرد مفقودالاثر در هر نقطهای از کشور از این تصمیم دادگاه با خبر شود تا سایر مراحل با اعلام زنده بودن احتمالی فرد مفقودالاثر متوقف شود.
2- تعیین امین اموال: محکمه به منظور حفظ اموال و ماترک مفقود الاثر در اولین فرصت اقدام به انتخاب و انتصاب فردی به عنوان امین اموال وی میکند. در واقع وظیفه اصلی امین اموال حفاظت و نگهداری و صیانت از اموال منقول و غیرمنقول ایشان است. فرد امین مؤظف است در ابتدا از محل داراییها و وجوه نقد مفقودالاثر بدهیهای ضروری و دیون وی را پرداخت کند. اعم از نفقه زن و فرزند و سایر بدهیهای منحرز شده و دادگاه میتواند به منظور پرداخت هزینههای امین از همان وجوه موجود حقوق و مقرری را برای وی در نظرگیرد و در صورت عدم وجود نقدینگی با نظر محکمه از فروش اموال منقول و غیرمنقول مفقودالاثر، حقوق و هزینههای امین و سایر دیون و بدهیهای موجود مفقودالاثر پرداخت میشود.
فرق امین و ولی/ قیم/ سرپرست: همانگونه که اشاره شد امین حافظ و نگهدار اموال است که در جهت صیانت از آنها بدون کمترین دخل و تصرفی ایفای وظیفه میکند در صورتی که ولی یا قیم فرد کسی است که به دلیل یک نوع محجوریت که در فرد ایجاد شده است توسط دادگاه یا به صورت طبیعی تمامی مسؤولیتهای فرد محجور را عهدهدار بوده و با صلاحدید خود در اکثر اوقات اجازه دخل و تصرف و تغییر و تبدیل وضعیت مالی و غیرمالی فرد تحت ولایت خود را داراست. اصولاً ولی یا قیم پدر یا جد پدری ویا یک نفر با نظر دادگاه است. اصولاً افراد زیر نیاز به داشتن قیم و ولی هستند. محجوران که عبارتند از افراد صغیر، غیررشید غیربالغ و غیرعاقل و افراد ورشکسته که به حکم دادگاه صالحه ورشکستگی آنان به اثبات رسیده است.
واگذاری اموال به صورت موقت به وراث: محکمه به دلیل آنکه وراث از ذینفعان فرد مفقودالاثر هستند اموال ایشان را به صورت موقت در اختیار وراث با گرفتن تضمیناتی میکند و وراث در حفظ و نگهداری آن همان مسؤولیت امین را دارا هستند.
صدور حکم موت فرضی: محکمه با در نظر گرفتن تاریخ اعلام مفقودیت فرد و پس از گذشت مدت چهار سال و مضی (گذشتن) تشریفات اشاره شده در قانون اقدام به صدور حکم موت فرضی مفقودالاثر میکند. در اینجا اموال و ماترک فرد مفقودالاثر به صورت قطعی به ورثه منتقل میشود. در صورت بازگشت فرد مفقودالاثر پس از انقضای این مراحل، اموال و وجوه نقدی موجود به وی استرداد میشود. در صورتی که اموال اعم از منقول و غیرمنقول و وجوه وی تبدیل و تغییر یافته باشند ورثه متعهد به بازگرداندن عین یا مثل و قیمت آن نیست.
احکام غیر مالی: درخصوص احکام غیرمالی فرد مفقودالاثر باید گفت که با صدور حکم موت فرضی وی تمامی تکالیف و تعهدات غیرمالی او از قبیل عقد نکاح و غیره باطل میشود. در صورتی که مفقودالاثر مرد باشد زوجه حق تقاضا یا دادخواست طلاق را دارد و میتواند ازدواج کند ولی این مورد ارتباطی به زوج که زوجهاش مفقودالاثر است ندارد چرا که مرد در زمان حضور زوجه نیز حق طلاق را داراست.
