سرویس جامعه جوان آنلاین: کرونا یکی از ابربحرانهایی است که نه تنها ایران بلکه تمام دنیا را تهدید کرده است، ویروسی که مجموع بیماران مبتلا به آن در ایران به ۷ میلیون و ۱۳۷ هزار نفر میرسد و بیش از ۱۳۶ هزار قربانی در کشور داشته است. به بهانه عبور از دومین سالروز ورود ویروس کووید ۱۹ به ایران، با محمد خدادی، دبیر کمیته اطلاعرسانی و مدیریت جو روانی کرونا پیرامون چگونگی مدیریت افکار عمومی در ایام شیوع بحران کرونا، پدیدار شدن شایعات، نقش رسانهها و خبرنگاران داخلی در مواجهه با کووید۱۹ و چگونگی مهار تلاشهای مذبحوحانه رسانههای غربی برای تشویش اذهان مردم، به گفتگو نشسته ایم. متن این گفت وگوی تفصیلی را میتوانید در ذیل بخوانید:
تحریمهای دوچندان ایران در ابر بحران قرن
آقای دکتر، شما در دولت دوازدهم، دبیر کمیته اطلاع رسانی و مدیریت جو روانی کرونا بودید و هم اکنون نیز عهده دار این پست هستید، از روزهای آغاز کرونا و مدیریت اذهان مردم بگویید.
کرونا دولایه دارد، روحی و جسمی، جسم آن بر عهده پزشکان و متخصصان پزشکی و بود و روح آن در دست رسانهها و خبرنگاران، لذا در این پاندمی، جنگ اول رسانه ای، جنگ افکار عمومی و جنگ روایتها، اطلاع رسانیها، جنگ گمانهها و برداشتها بود. بیشتر از تهدید ویروس، چند صدبرابر جنگ ابر واژگانی بود که روی هم قرار میگرفت، اینکه چه بخوریم، چه کنیم که مبتلا نشویم، یا چه کسی مبتلا میشود و از دنیا میرود، طبیعی است در هر فضای ناشناختهای چنین فضای اختلالی ایجاد میشود.
شاید در تاریخ زندگی بشر بیماری را نداشته ایم که تمام آدمهای زنده دنیا را مبتلا کند، فارغ از شغل، جایگاه، سرزمین، امکانات، تمام مردم را در بر بگیرد. البته در طاعون و وبا هم بخشی از دنیا به آن مبتلا شدند، اما تبدیل به پاندمی نشد، چرا که آن زمان درهم تندیگی مردم گسترده نبود و آدمها این قدر با یکدیگر ارتباط تنگاتنگ نداشتند، در آن دوران آنقدر پرواز نبود و رفت و آمدها و سفرها این گونه نبودند. به میزان افزایش ارتباط امکان تسری بیشتر میشد.
طبیعتا ما در زمان ورود کرونا به کشور تجربهای در مورد این ویروس نداشتیم، هیچ کشوری دیگر هم این تجربه را نداشت. در کشور ما با دولایه بسیار سخت مواجه و روبرو بودیم، یکی کرونا و دیگری تحریم، ما جنگ تحریم را پیش رو داشتیم و نمیگذاشتند ماسک، کیت و ونتیلاتور و بسیاری دیگر از تجهیزات و دارو وارد کشور شود. ما علی رغم ابتلا به یک بحران جهانی، گرفتار تحریم هم بودیم، یعنی شاهد یک جنگ روانی بودیم که در ایام شیوع کرونا، آمریکاییها تحریمهای جدید را اعلام میکردند؛ لذا دراین شرایط سخت، مدیریت افکارعمومی بسیار دشوارتر از هر زمانی است و به همین میزان اهمیت آن دوچندان میشود.
شما یک طرف افکارعمومی دارید که مضطرب و نگران است و طرف دیگر دستگاههایی هستند که هرکدام دیدگاهی دارند و وظایفی که بعضا باهم هماهنگ هم نیستند، باید یک قرائت واحد ایجاد شود این وسط رسانه پل ارتباطی است و کارش سختتر از هر زمان دیگری است و مدیریت این جریان سخت از هر کاری دشوارتر است چرا که متولی نیست، اما در عمل به عنوان منبع اطلاعات، وظیفه اطلاع رسانی، آموزش و ... را برعهده دارد.
فعالیت اتاقهای خبر ضدایرانی در ۵ کشور دنیا
روزهای ورود کرونا به کشور را تشریح بفرمایید و بگویید مدیریت رسانهها چگونه شکل گرفت؟
در ایام شروع کرونا شاهد یک به هم ریختگی و وجود شایعات در داخل و کشور بودیم، ما جز معدود کشورهایی هستیم که تیمهایی در خارج کشور، خبرهایی تولید میکنند تا ذهن مردم را تخریب و نگران و ناامید کنند. حداقل در ۵ کشور دنیا، اتاق خبر ساعته۲۴ به زبان فارسی ضد ایرانی وجود دارد، در مرکز جده، منافقان در آلبانی، در لندن مثلث بی بی سی، ایران اینترنشنال و من و تو و در فرانسه و در آمریکا هم آن رسانههایی که میشناسید بر ضد ایران فعالیت میکنند.
ما در آن زمان با اغتتشاش و اختلال خبری روبه رو بودیم، اغتشاش به این معناست که حجم بسیار زیادی از دادهها، اطلاعات، دیدگاه و برداشتها شروع به نشر کردن میکرد، هر کدام اظهارنظرهای متفاوتی داشتند و شما با یک اغتشاش روبرو میشدید که صدای واحدی ندارد. اختلال نیز یعنی دو دیدگاه مقابل همدیگر قرار گرفتند و فضا مختل بود.
در زمان شیوع کرونا، بنده معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد بودم و ستاد ملی کرونا تشکیل شد، در آن زمان یکی از آن مسائل بسیار مهم مدیریت افکار عمومی بود، به دلیل ماهیت قضیه به آقای صالحی وزیر ارشاد گفتم ما باید از طریق رسانهها برای مدیریت افکار عمومی کمک کنیم، این وظیفه معاونت مطبوعاتی است و از عهده وزارت بهداشت به تنهایی بر نمیآید. با مدیریت آقای صالحی وزیر ارشاد وقت به همراه آقای ربیعی سخنگوی دولت گذشته و آقای فیروزآبادی دبیر شورای فضای مجازی یک جلسهای گذاشتیم و توافق شد با تمام توان وارد میدان شویم و خیلی سریع و با تمام توان مدیریت جریان اطلاع رسانی را برعهده بگیریم، البته این مصوبه ستاد ملی را هم به همراه داشت.
قبل از اعلام ورود کرونا به ایران، ما یک اقدام پیش دستانه انجام دادیم یعنی در ۱۶ بهمن که اخبار کرونا از سایر کشورها به گوش میرسید برای افزایش اطلاعات مدیران ارشد رسانه کشور در نشستی در محل معاونت مطبوعاتی، آقای رئیسی معاون وقت وزیر بهداشت اطلاعات اولیه درمورد ماهیت کرونا ارائه داد. آن روز همزمان بود با ورود دانشجویان ایرانی از وهان چین به کشور، ما در شانزدهم بهمن ماه سال ۱۳۹۸، روز ورود دانشجویان ایرانی درووهان، جلسهای برای مدیران رسانهها در معاونت مطبوعاتی گذاشتیم، البته فکر نمیکردیم کرونا به ایران بیاید و میگفتیم برای چین است و چنین برداشتی نداشتیم.
تشکیل قرارگاه ۲۴ ساعته برای مقابله با شایعات
پس از آن بود که دوم اسفندماه همان سال ۹۸، با آقای نمکی وزیر بهداشت جلسهای داشتیم و هماهنگیها انجام شد، بلافاصله سه تا کار کردیم اول کمیته اطلاع رسانی و مدیریت جو روانی را با حضور معاونان وزیر به ریاست آقای صالحی وزیر وقت ارشاد که عضوستاد ملی مقابله با کرونا بودند تشکیل شد. هدف از این جلسه، سیاست گذاری کلان در موضوعات و تعیین اولویتها و ... بود و ذیل آن ستاد خبری تشکیل دادیم یعنی ستادی که حالت قرارگاهی داشت و ۲۴ ساعته بود. هدف آن نیز هماهنگی و تقسیم کار و اجرای عملیات رسانه برای تولید نشر و؛ و مهمتر ازهمه ارتباط مستقیم بین رسانههای ارشد کشور با دستگاههای مختلف متولی دراین شرایط بحرانی بود تا بتوانند اولاً ابهامات شبهات و سوالات و. را به گوش آنان برسانند، ثانیاً دریافت اطلاعات مستقیم شود تا به افکارعمومی منتقل گردد.
این ستاد هفتهای حداقل یک جلسه داشت و ۶ مدیرعامل خبرگزاری، مدیران ارشد و تام الاختیار سه معاونت سیما سیاسی و استانها و همچنین مدیران ارشد دستگاههای اجرایی، انتظامی، نظامی و امنیتی و ... حضور داشتند. در اول هر جلسه رصد آخرین وضعیت کرونا ارائه میشد و مسائل مرتبط با درمان بهداشت معیشت و. مطرح و برای تبیین نزد افکارعمومی برنامه ریزی اطلاع رسانی میشد. ما دائما در حال رصد افکارعمومی و درصدد پاسخ به سوالات مردم بودیم، بخشی دیگر، سیاستها و دغدغههای وزارت بهداشت بود که خبرنگاران و رسانهها روی آن کار میکردند.
در این کمیته، دسترسی رسانهها به اطلاعات را تسهیل کردیم. در این ۲سال به رسانهها نگفتیم که چه بگویند و یا چه بنویسند. بلکه سعی بر این بود که به صورت مستقیم دسترسی به اطلاعات داشته باشند و به نوعی اولاً اطلاعات منطبق بر واقع منتشر شود، ثانیاً مشکلات مردم که عموماً به رسانهها منتقل میشود توسط متولیان، مورد رسیدگی و منجر به حل آن شود.
هدف دیگر این بود که اطلاعات مرتبط با کرونا اولاً همراه با شفافیت باشد و لایه پنهان نداشته باشد مانند مرگ اضافی و ... ثانیا قرائت واحد باشد و مانع طرح دیدگاه متفاوت دو وزارت خانه در یک موضوع شویم و دیگر آنکه سوالات مردم بی پاسخ نماند و مشکلات مردم نیز به متولیان منعکس و اقدام جدی برای حل و فصل آن انجام گیرد که صدها مورد از این دست اتفاق افتاد.
یک کارگروه اقدام سریع رسانهای نیز داشتیم که متشکل بود از سردبیران رسانهها که توان تولید و نشر اطلاعات را داشتند که به ویژه در موضوعات آموزشی در لحظه اقدام میکردند و علاو ه بر آن بر واکنش به شایعات و سوالات ابهامات والقائات نقش آفرینی کردند.
جریان رسانهای معاند وحشت و ترس از کرونا را به جان مردم انداختند
میزان شایعات در آن ایام چگونه بود؟ درباره نحوه شیوههای برخورد با آن شایعات بفرمایید.
قبلا توضیح دادم که تیم شایعه ساز کرونایی در ۵ کشور دنیا مستقر است، هدفش هم معلوم است پول میگیرد تا فضای منفی مخالف از یک سو، از سویی دیگر با جعل خبر دروغ، دست کاری در عکس و فیلم و هر کاری که بتواند القاء ناتوانی ضعف و شکست را به مردم تزریق کند. متاسفانه در شروع کرونا این تیم با افزایش ظرفیت وارد کار شد و آنقدر شایعه و دروغ و ... منتشر کرد که فضای وحشت و ترس غالب شده بود، چون خود کرونا ترس از مرگ داشت و این جریان معاند آن را ضریب میداد و فضا کاملاً مضطرب بود، از پخش صداهای ناشناخته که میگفت همه مردند تا عکس بیمار درخیابان روی زمین افتاده و یا آنکه ماسک و ... فقط مخصوص مسولان است.
من در آن زمان، یک توییت خطاب به آن رسانهها نوشتم و منتشر کردم که شما با حکومت مشکل دارید چرا زن و بچه مردم را مضطرب و اذیت میکنید این جز خباثت چه میتواند باشد؟
برای ایجاد آرامش ما سریعاً یک تیم جمع آوری شایعات فعال کردیم و به همین میزان مورد به مورد را بررسی میکردیم که صحت موضوع به مردم منعکس شود، به صورت مصداقی و مورد با ذکر مستند و به صورت دقیق که اعتماد مردم حاصل شود که شد.
به یکی از شایعات اشاره میکنم، نقل قول ایران اینترنشنال از آقای روحانی در شورای عالی امنیت ملی، این رسانه اشاره کرد آقای روحانی گفته اگر دو میلیون نفر هم در ایران بمیرند مهم نیست! در بررسیها معلوم شد اصلا شورای عالی امنیت ملی جلسه نداشته تا آقای روحانی در آن این حرف را بزند، یا درمورد وضعیت بیمارستانها که بعضا فردی که ادعا میکرد که پزشک بیمارستان است و در سی سی یو بدلیل نداشتن تجیهزات همه مرده اند یا دارند میمیرند، نام بیمارستان را درست نمیدانست و غلط میگفت، اما به اسم کادر درمان اظهارات عجیب و غریب منتشر میکردند.
گردش ۲میلیون شایعه در ماه آغازین کرونا
در آن یک ماه شروع کرونا در سال ۹۸ یعنی اسفندماه، بیش از ۲ میلیون شایعه در کشور بازنشر و درحال گردش بود. این آمار توسط تیم رصد هوش مصنوعی ارائه شد. البته این میزان شایعات دو دسته بود که برخی اهداف سیاسی داشتند و برخی دیگر با هدف سودجویی و فروش اجناس و یا استفاده از موقعیت برای بهره برداری شخصی در حال گردش بود.
درباره نمونه دوم میتوان به داروهای کرونا و محصولات عجیب و غریب که درمان کرونا را موجب میشود میتوان اشاره کرد و متاسفانه برخی از سلبریتیها هم تبلیغ آنها را برای کسب درامد کردند که البته پلیس فتا و قوه قضائیه وارد میدان شده و با افراد خاطی برخورد کردند.
هیچگاه خبرنگاران دیده نشدند
نقش رسانهها در مهار شایعات و پاسخ به سوالات مردم چه بود؛ روایتی از تلاش خبرنگاران در ایام شیوع کرونا را تشریح بفرمایید.
جریان رسانه مانند همیشه تمام قد در صحنه هستند، مانند هر بحران دیگری، این ذات رسانه است، شجاعت، غیرت، همت و تلاش مضاعف، خصوصیت کار در رسانه، کار برای مردم در هر بحرانی است، آتش سوزی باشد، سیل یا جنگ یا کرونا، تفاوتی ندارد.
در تمام این دو سال اکثریت قریب به اتفاق مشاغل، تعطیل شدند. در کنار کادر درمان و بهداشت، خبرنگاران تعطیلی نداشتند اگر چه پلیس و بسیاری دیگر مانند متولیان تأمین نیازهای ضروری مردم و امنیت هم تمام قد در میدان بودند. اما جنس کار خبرنگاران اصولا برای دیده شدن دیگران است و اصولا خودشان دیده نمیشوند برای همین من به آنها میگویم سربازان گمنام عرصه اطلاع رسانی کشور.
بحران فیکنیوزها بیداد میکرد
با کمک همین رسانهها باور مردم به استفاده از ماسک و رعایت دستورالعملها در فروردین سال ۹۹ به ۹۸ درصد رسید یعنی از فضای سخت اسفند ۹۸ عبورکردیم و فضای همبستگی ملی بی نظیری در نوروز ۹۹ را شاهد بودیم، ما در آن روز شاهد بودیم جادههای کشور را تنها با یک اطلاعیه بسته شد و براساس گزارش پلیس حتی یک مورد برخورد در این خصوص صورت نگرفت.
دیدیم ۱۳ بدر سال ۹۹ هیچ کس بیرون نرفت جالب است که حتی جریمه برای رفتن به پارکها تعیین نشد، مردم قانع شدند و نرفتند و باز هم روز عاشورا و تاسوعا همه به مصوبات ستاد ملی کرونا کمک کردند، این نتیجه کارکرد اطلاع رسانی بود که مصوبات ستاد ملی را به اطلاع مردم برساند و همزمان کارکرد تبیینی هم داشته باشد تا مردم قانع شود و بستر شراکت ملی فراهم گردد که فراهم شد.
البته هرگاه که ما دچار تشتت شدیم ریشه آن رسانهها نبودند بلکه در تصمیم گیری دچار نقصان به هنگام نبودیم که بخش از این هم برمی گردد به شرایط ناشناخته کرونا. البته در همه کشورهای جهان بحران فیک نیوز بی داد میکرد و این مختص ایران نبود، یادم هست که مثلا اکثر کشورها از جمله امارات وا مریکا هم برای فیک نیوز جریمه تعیین کردند، بحران اطلاع رسانی درکشورها بدلیل ناشناخته بودن کرونا وجود داشت که کاملا طبیعی هم بود چرا خود متولیان پزشکی هم نمیدانستند که این ویروس چه رفتاری دارد و ابعاد آن چیست؟
تلاش ضدانقلاب با دوگانه دین و سلامت برای تخریب دین
تلاشهای ضدانقلاب و رسانههای معاند برای پریشان سازی افکار عمومی در ایران تا چه میزان بود و آنها در آن روزها چه میکردند؟
برخیها دوگانه سازیهایی در بیرون و خارج انجام میدادند، دعوای طب سنتی و نوین، دوگانههای مختلف، دین و سلامت، معیشت و سلامت و ... و ما باید جلوی تقابل را میگرفتیم و در مقابل کارکرد تبیینی ارائه میکردیم. چون دوگانههای ساختگی اولا کاملا سیاسی و ثانیا با هدف ایجاد تفرقه تقابل بود. در عمل هم دیدیم که واقعیت نداشت بلکه هم سویی و همراهی داشت مانند بحث دین و سلامت در این موضوع نهایت همراهی و همکاری وجود داشت، مساجد و هیات مذهبی به کمک آمدند و گروههای جهادی در میدان حضور داشتند و کمکهای مومنانه به مدد نیازمندان و اسیب دیدگان کرونایی رفت و تبدیل به قدرت ملی در کاهش بحران به صورت چشمگیر شد.
راحت بگویم جریان معاند تلاش میکرد به صورت روزانه هر موضوعی که قدرت ما بود را تبدیل به ضعف ما کند. هر کاری که میخواست شروع شود از هنگام شروع تبدیل به یک منازعه میکرد، هرچه که در دیگر کشورها اتفاق میافتاد را نمیدیدند، اما در مقابل دنبال یک گوشهای بودند که آن موضوع را تبدیل به ناتوانی مردم دراین شرایط سخت کنند و نهایتا به تقابل بین دست اندرکاران و مردم تیدل شوند اگر چه موفق نشدند بلکه رسوا شدند و شاهد آن را میتوان از رفتار و همراهی، مشارکت و همکاری مردم با ستاد ملی کرونا مشاهده کرد.
صدایی از منتقدان واکسن به گوش نمیرسد!
امروز که درحال این مصاحبه هستیم، ایران جز چند کشور تولیدکننده واکسن در جهان است و درعمل نیز میزان تزریق واکسن در ایران بیش از ترکیه، اسرائیل و عربستان و متوسط در اروپا و جهان است، اما صدایی از آنها به گوش نمیرسد، شما ببینید در مورد واکسن آنها چه کردند.
در مورد مرگ اضافی تا یکسال هر تصویر روی ایران اینترنشنال و بی بی سی بود که اینها امار مرگ واقعی را نمیگویند بعد خودشان امار مرگ را چند برابر اعلام میکردند. واقعیت چه بود امار مرگ منتشره - اعلام مرگ دربیمارستان با داشتن پی سی ار مثبت است، این دستورالعمل سازمان بهداشت جهانی است ما خودمان اعلام کردیم مرگ واقعی تا دوبرابر در نوسان است و اعلام هم شد درهمه کشورها هم همین بوده امارش کاملا مشخص است. بنظر شما یکسال کپشن ثابت روی یک شبکه تلویزیونی با ذکر آمار اعلامی_ امار واقعی با چه هدفی است؟ یعنی برای کمک به مردم است یا برای ایجاد اضطراب و نگرانی در مردم البته انتظار نداریم محمد بن سلمان پول بدهد که به مردم ایران کمک کنند، بلکه طبیعی است دشمنی با مردم محقق شود.
مقابله با چند صدایی از تریبون وزارت بهداشت
بحرانی در زمان کرونا در وزارت بهداشت وجود داشت، بحران چندصدایی، روایتی از آن روزها را بیان بفرمایید.
مقابله با کرونا بدون شریک سازی مردم ممکن نبود و تنها راه شریک سازی مردم ایجاد قرائت واحد از موضوعات بود و مشخص کردن نقش مردم و نفع مردم که هر وقت ما توانستیم این مهم را محقق کنیم، درهمه موارد نتیجه حداکثری داشتیم، مثل کمربند ایمنی که نقش مردم بستن کمربند است و نفع آنها صدمه ندیدن است. اما دربحران کرونا هر دو حالت بود متاسفانه در برخی موارد در وزارت بهداشت تربیونهای مختلفی، اظهارت متفاوت بعضاً متناقض بیان میکردند که به جای قرائت واحد ما با بعضاً تناقض و یا حتی تقابل روبرو میشدیم.
همچینن اظهارات و وعدههای حداکثری که این خودش تنها مطالبه را بیشتر میکرد، بدون اینکه نتیجهای داشته باشیم، یا بعضا مطالب قبل از اینکه در ستاد ملی طرح شود در رسانهها مطرح میشد، یا اینکه مطالبه یک دستگاه از دستگاه دیگر که اصولا به مردم مربوط نمیشود، این میگوید من اعتبار داده ام دیگری میگوید نگرفته ام، خوب بروید با هم حل کنید انتقال به افکارعمومی دستگاه را تضعیف میکند یا بعضا طرحی بدون مطالعه و محاسبه دقیق اعلام کردن، شما دید یک مورد اعلام کردند جادهها بسته شده است من تماس گرفتم با فرمانده راهور گفت هر چقدر شما میدانید من هم میدانم. البته نقاط قوت داشیم نقطه ضعف هم داشیم.
در پایان باید صمیمانه خالصانه برادرانه از همت و تلاش گمنام همه همکارانم در همه رسانهها ازجمله سازمان صداوسیما، خبرگزایها، روزنامهها، سایتها و فعالان کانالهای شبکههای اجتماعی وعکاسان فیلمبرداران و همه دست اندرکاران اطلاع رسانی تشکر وقدردانی کنم.
