طی هفته اخیر تهران شاهد دور دیگری از گفتگوهای هستهای بود تا در نتیجه آن یکی از اصلیترین موانع پیشروی مذاکرات لغو تحریمها حل شود.
روابط ایران و آژانس بینالمللی انرژی همواره با فراز و نشیبهایی همراه بوده، اما با وجود اینکه ایران به صورت داوطلبانه برخی تفاهمنامههای آژانس را پذیرفته است، این سازمان چندین بار با فرستادن اشخاصی به نام بازرس در عمل به جاسوسی علیه سایتهای هستهای ایران اقدام کرده است؛ بازرسهایی که به گفته «جی کارنی» سخنگوی وقت کاخ سفید در دولت اوباما «چشمان امریکا» برای تحت نظر گرفتن برنامه هستهای ایران هستند.
به گزارش باشگاه خبرنگاران، مثلاً آبان ۹۸ زمانی که ایران در تعامل با آژانس بیشترین دسترسیها را به بازرسان آژانس برای بررسی سایتهای هستهای داده بود، گزارشهایی درباره جلوگیری ایران از ورود بازرسان آژانس رسانهای شد. در پی رسانهای شدن این گزارشها ادارهکل اطلاعرسانی سازمان انرژی اتمی ایران نیز آن را تأیید کرد.
ماجرا این بود که یکی از بازرسان آژانس هنگام ورود به یکی از سایتهای هستهای ایران با هشدار تجهیزات کنترلی مواجه میشود، بنابراین مسئولان حفاظت از تأسیسات هستهای ایران علاوه بر بازرسی وسایل همراه او از ورود این بازرس به سایت هستهای ممانعت میکنند و اتفاقِ رخ داده را طی نامهای به آژانس بینالمللی انرژی اتمی گزارش میکنند.
افزایش تعاملات و زیادهخواهیهای آژانس
در دولت گذشته سطح تعاملات میان ایران و آژانس گسترش چشمگیری یافت، در بهار۹۲ با روی کار آمدن دولت یازدهم، ایران به سمت تعامل بیشتر با آژانس برای نشان دادن حسننیت خود میرود. این افزایش همکاریها نهایتاً در میانه پاییز همان سال پس از سه دور گفتوگوی مستقیم در سطح وزیران خارجه به امضای توافقنامه هستهای ژنو با کشورهای ۵+۱ منجر میشود.
با امضای این توافقنامه ایران در قبال امتیازات اقتصادی و لغو تحریمهای هسته ای، متعهد میشود غنیسازی ۲۰درصد را تا ۵درصد کاهش دهد، اما نکته ویژه توافق ژنو و در ادامه آن توافق برجام (۲۳ تیر ۹۴)، امکان دسترسی بیشتر بازرسان آژانس به تأسیسات هستهای ایران بود. فقط در یک نمونه در طول سالهای پس از توافق برجام، بازرسان آژانس بیش از ۴۰۰ بار در سال ۲۰۲۰ میلادی از تأسیسات هستهای ایران بازدید کردهاند.
پس از آن آژانس انرژی اتمی بارها خواستار در دسترس قرارگرفتن سایتهای هستهای ایران برای بازرسیهای حتی فراتر از آنچه ایران تعهد داشت، شده بود.
درخواستهای حداکثری آژانس در نهایت باعث شد به گفته رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در خرداد۹۹ ایران چهار ماه اجازه دسترسی به بازرسان انرژی اتمی را ندهد، ضمن اینکه یک سال نیز برای پاسخ به سؤالاتی که آژانس درباره ماهیت برخی فعالیتهای پیشین ایران داشته، وارد گفتگو نشود.
اصلیترین اختلاف میان ایران و آژانس چیست؟
اختلافی که در پی آن رافائل گروسی برای دستیابی به نقشه راه مشترک برای حل و فصل آن به تهران سفر کرد، همان PMD یا Possible Military Dimensions (ابعاد نظامی احتمالی در برنامههای هستهای) است؛ همان ادعاهای پیرامون برنامه هستهای ایران که در آن ایران به نظامیسازی برنامه هستهای خود متهم شده است. ریشه PMD به همان سال ۸۲ و آدرس غلطی که رژیمصهیونیستی در سال ۹۷ به آژانس ارائه داد برمیگردد. در آن سال بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر سابق رژیم صهیونیستی مدعی شد اسنادی دارد که نشان میدهد تهران در برخی مراکز اعلام نشده، فعالیتهای هستهای انجام داده است و این برنامهها سمت و سویی نظامی دارد.
طی سالهای گذشته این موضوع از اصلیترین اختلافات میان ایران و آژانس است و به رغم همکاریهای اخیر ایران با آژانس برای بازرسی از سایتهای مورد اتهام، آژانس در عمل تحت فشار طرفهای غربی از بسته شدن PMD اجتناب کرده است.
برخوردهای سلیقهای آژانس
با شروع بحران اوکراین و اقدام نظامی روسیه در این کشور، ولودیمیر زلنسکی اول اسفند اعلام کرد: برای دفاع از خود شاید به بمب اتم نیاز داشته باشیم. ۱۲اسفند نیز «سرگئی ناریشکین» رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه اعلام کرد این سازمان مدارکی در دست دارد که ثابت میکند اوکراین به دنبال سلاح هستهای بوده است، شاید به همین دلیل بود که ارتش روسیه در روزهای اخیر دو نمونه از تأسیساتی را که در حاشیه «کی یف» و «اودسا» به ساخت سلاحهای غیرمتعارف و مشکوک به ساخت سلاح هستهای بودند، بمباران کرد.
این موضوع درباره ایران کاملاً متفاوت است. با وجود بازرسیهای حداکثری آژانس از ایران حتی پس از توافق برجام و گزارشهای این سازمان در تأیید فعالیتهای هستهای ایران، در سالهای اخیر شاهد درخواستهای حداکثری این نهاد بودیم. نمونه جدید این درخواستها مجتمع تسای کرج بود که در آن سانتریفیوژ تولید میشود. این مجتمع بامداد چهارشنبه دوم تیر امسال با اقدام خرابکارانه روبهرو شد.
با تمام این اوصاف، ایران در مقاطعی با دادن امتیازات بیشتر به آژانس صرفاً در جهت نشان دادن حسننیت خود، آژانس را به سمت درخواستهای بیشتر از تهران متمایل کرد و این امر نقطه شروع اختلاف ایران و آژانس شد؛ اختلافی که انتظار میرود در گفتگوهای هستهای حال و آینده در تهران یکبار و برای همیشه حل شود.
