ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه بامداد پنجشنبه ۵ اسفند (۲۴ فوریه) در یک سخنرانی تلویزیونی اعلام کرد نیروهای این کشور در منطقه دونباس عملیات ویژه نظامی انجام خواهند داد. پوتین بلافاصله پس از اعلام این عملیات، خواستار «توقف نظامیسازی» اوکراین شد و از نظامیان اوکراینی خواست سلاحهای خود را زمین بگذارند. پوتین برای توجیه قانونی بودن عملیات نظامی روسیه گفت: «طبق ماده ۵۱ فصل ۷ منشور سازمان ملل متحد، با تأیید شورای فدراسیون و در اجرای معاهدات دوستی و کمک متقابل به دونتسک و لوهانسک، تصمیم به انجام یک عملیات نظامی ویژه گرفته ام و تأکید کرد مسئولیت هرگونه خونریزی احتمالی کاملاً بر عهده رژیم حاکم بر اوکراین خواهد بود.»
همانگونه که انتظار میرفت پس از به رسمیت شناختن دونتسک و لوهانسک از سوی روسیه و درخواست کمک رؤسای این مناطق از پوتین، روسیه عملیات نظامی گستردهای در نقاط مختلف اوکراین با بمباران پایگاههای نظامی و انبارهای مهمات آغاز کرد. نیروهای روسیه در نقاط مختلف اوکراین از جمله دونباس شروع به پیشروی کردند که ابعاد بسیار گستردهای پیدا کرد و مناطق شرقی، جنوبی و شمالی اوکراین و حتی کییف پایتخت این کشور را شامل میشود. به این ترتیب پس از هشدارهای متعدد مقامات ارشد روسیه به اوکراین و بیاعتنایی کییف به این هشدارها، اکنون مسکو در مقام عمل برآمده است. جو بایدن رئیسجمهوری امریکا پس از سخنرانی پوتین با انتشار بیانیهای روسیه را مسئول جنگ در اوکراین و تلفات فاجعه بار آن دانست، در حالی که واشنگتن نقش مستقیم خود در بروز وضعیت فاجعه بار کنونی را عمداً نادیده میگیرد.
آغاز برههای جدید
عملیات نظامی روسیه در اوکراین سرآغاز دوره جدیدی در عرصه بینالملل خواهد بود. «برهانالدین دوران» تحلیلگر سیاسی ترکیهای میگوید: «به نظر میرسد بسیاری از اختلافها میان بلوکهای شرق و غرب در بنبست مانده و عملاً راهحلی ندارند، از این رو معماری امنیت جهانی به زودی دستخوش تغییر خواهد شد.» قبل از این، تقابل روسیه و غرب به ویژه روسیه با ناتو و امریکا در قالب تقابل سیاسی و دیپلماتیک و نیز جنگ رسانهای و تبلیغاتی بود. مسکو بارها به ناتو در باره گسترش به سوی شرق و تلاش برای استقرار نیروها و پایگاههای خود در جوار مرزهای روسیه هشدار داده و این اقدامات را تهدید مستقیم امنیت ملی روسیه اعلام کرده بود. با این حال، ناتو به سرکردگی امریکا بدون اعتنا به خواستههای روسیه همچنان بر تداوم این رویکرد به ویژه با اصرار بر عضویت اوکراین در این سازمان نظامی تأکید کرده است.
سران غربگرای اوکراین نیز به ویژه پس از تحولات سیاسی سال ۲۰۱۴ و برکناری ویکتور یانوکوویچ رئیسجمهوری روسگرای اوکراین، تلاش خود را در دوره ریاست جمهوری «پترو پوروشنکو» و اکنون در دوره زمامداری «ولودیمیر زلنسکی» برای عضویت در ناتو دو چندان کردهاند. پوروشنکو در فوریه ۲۰۱۹ پس از تصویب پارلمان اوکراین مبنی بر گنجاندن لزوم عضویت اوکراین در ناتو و اتحادیه در قانون اساسی این کشور، این مصوبه را امضا کرد. دولت کنونی اوکراین نیز به جای توجه به نگرانیهای مسکو بر این تصور بوده که میتواند با حمایت ناتو و امریکا در مقابل روسیه ایستادگی کند، در حالی که تجارب قبلی مانند جنگ گرجستان در سال ۲۰۰۸ نشان داد که روسیه در زمینه امنیت ملی خود و مقابله با توطئههای غرب و ناتو، قاطعانه عمل میکند. اکنون نیز پوتین هشدار داده که مقابل هر دخالت خارجی در عملیات نظامی روسیه در اوکراین به شدت واکنش نشان خواهد داد. در واقع دولت کییف امروز با نتایج اقدامات خود در اصرار برای همگرایی با غرب و رفتار خصمانه با روسیه با کشاندن پای ناتو به اوکراین مواجه شده است. بدین ترتیب، اکنون اوکراین نه فقط به زعم خود با تلاش برای عضویت در ناتو امنیت بیشتری پیدا نکرده، بلکه در معرض جنگی ویرانگر و تجزیه سرزمینی قرار گرفته است.
اهداف روسیه
عملیات نظامی روسیه در اوکراین را میتوان اقدامی چند مرحلهای تلقی کرد. هدف روسیه در وهله نخست تصرف کامل منطقه دونباس است تا بدین ترتیب حائلی سرزمینی بین روسیه و اوکراین به وجود آید. بدین ترتیب در هر تحول بعدی در عرصه سیاسی و نظامی اوکراین مسکو مطمئن خواهد بود که ناتو قادر به استقرار در جوار مرزهای غربی روسیه نخواهد بود. در تهاجم کنونی، نیروهای شبه نظامی دونتسک و لوهانسک، چندین عملیات برای تصرف بقیه نواحی این دو منطقه شرق اوکراین و بیرون راندن ارتش اوکراین را آغاز کردهاند. روسیه به دنبال الحاق دونتسک و لوهانسک به این کشور نیست، بلکه خواهان حفظ آنها به عنوان کشورهای مستقل حائل است.
در مرحله دوم روسیه میخواهد دولت کییف خواستههای اصلی مسکو یعنی تضمین دائمی عدم عضویت در ناتو و بیطرفی مانند فنلاند را قبول کند. با توجه به اینکه لزوم عضویت اوکراین در ناتو و اتحادیه اروپا در متمم قانون اساسی اوکراین آمده، قبول خواسته روسیه به معنای نوعی دگردیسی در ساختار حکومتی اوکراین و نیز رویکردهای کلی آن و چشمپوشی کردن از همگرایی با غرب است. البته در روز دوم عملیات نظامی روسیه در اوکراین، مسکو پیشنهاد توقف عملیات را به شرط قبول عدم الحاق اوکراین به ناتو و نیز غیر نظامی شدن این کشور مطرح کرد که با مخالفت کییف مواجه شد. بدین ترتیب عزم مسکو برای تداوم اقدامات نظامی تا وصول به اهداف کلان خود جزم شد.
هدف روسیه در مرحله سوم این است که با تصرف شهرهای مهم مانند خارکوف در شمال شرق و خرسون در جنوب و نیز شهرهای بندری مهم ماریو پل در جنوب شرق و ادوسا در جنوب غرب و در نهایت کییف پایتخت باعث از هم پاشیده شدن حکومت اوکراین شود و با سرنگونی دولت زلنسکی در بخشهای شرقی اوکراین تا رودخانه دنیپر یک دولت دست نشانده ایجاد کند. رودخانه دنیپر اوکراین را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم میکند. همچنین این احتمال وجود دارد که روسیه برای سیطره کامل بر ساحل شمالی دریای سیاه همه مناطق مجاور آن از مایوپل تا اودسا را ضمیمه قلمرو خود نماید. در این صورت اوکراین از دسترسی به دریا محروم خواهد شد. با این حال تحقق این سناریو مسلماً با واکنش گسترده غرب در قالب ناتو و امریکا مواجه خواهد شد، زیرا این مسئله به معنای شکست طرحهای این دو در زمینه محاصره و مهار روسیه است که در سالهای اخیر با تلاش برای عضویت اوکراین در ناتو و نیز الحاق بزرگترین کشور اروپایی به نهادهای غربی به ویژه اتحادیه اروپا دنبال شده است.
