«اگر قرار باشد این تفاهمنامه را به تصویب نرسانده و اجرا نکنیم پس چرا آن را امضا کردیم؟» سخنان فوق را ادوارد نعلبندیان، وزیر خارجه دولت ارمنستان در روز گذشته پس از آن ایراد کرد که محافل داخلی، احزاب سیاسی و برخی مقامات دولتی ترکیه با اظهارات خود و مرتبط ساختن مسأله قرهباغ با تصویب پروتکل عادی سازی روابط با ارمنستان، تصویب معاهده امضا شده در زوریخ بین وزیران خارجه دو کشور (داوود اوغلو و ادوارد بلغدندیان را در هالهای از ابهام قرار دادهاند.
هر چند محافل ملیگرا و اپوزیسیونهای داخلی دو کشور ترکیه و ارمنستان از آغاز با امضای پروتکل عادیسازی روابط میان دو کشور مخالف بودند و حتی با برگزاری تحرکات و تظاهراتی مخالفت علنی خود را با آن به نمایش گذاشتند اما فشارهای آمریکا و اتحادیه اروپا در کنار اراده دو کشور در بهبود روابط خود، ایروان و آنکارا را به سوی حل کردن مشکلات خود با یکدیگر و آنچه در ترکیه سیاست صفر کردن مشکلات با همسایگان یاد میشود، هدایت کرده اما روند حوادث به ویژه پس از امضای پروتکل امضا شده و سخنان مقامات ترکیه نشان میدهد که آنکارا پس از ناخرسندی فراوان مقامات آذری و باکو از پروتکل فوق میکوشد تا با دلجویی از آذربایجان به نوعی تصویب و اجرای پروتکل با ارمنستان را به حل مسأله قرهباغ گره زند، امری که بارها از طرف ارمنستان رد شده و نظر دولت ایروان بر این است که این دو روند و دو چالش جداگانه میباشد که ارتباطی با یکدیگر ندارد.
در چند روز گذشته اردوغان نخستوزیر ترکیه با ایراد اینکه اجازه نخواهد داد خللی بر منافع آذربایجان وارد شود از فشارهای آذربایجان و احزاب تندرو و محافل ملیگرا و پان ترکیست برخود کاست. در این میان داوود اوغلو سرنوشت پروتکل را به تصویب پارلمان ترکیه واگذار کرده و بر این نظر است که دولت بر طبق قانون اساسی نمیتواند بر پارلمان جهت امضای پروتکل فشار وارد کند، در مقابل ارمنستان و احزاب اپوزیسیون و موافق دولت تصویب پروتکل را به امضای نخستین پارلمان ترکیه مشروط کردهاند و از اظهارات اردوغان نخستوزیر ترکیه در چند روز گذشته مبنی بر باز نشدن مرز ترکیه و ارمنستان تا رفع اشغال قرهباغ ابراز نگرانی کردهاند. در ادامه چالشها اپوزیسیون ترکیه امضای پروتکل در پارلمان را مخالف منافع ملی ترکیه و آذربایجان میداند.
بیگمان نشانهها در مثلث آذربایجان، ارمنستان و ترکیه نشان از پیچیدهتر شدن سرانجام دیپلماسی فوتبال در چند هفته گذشته است چرا که بر خلاف نگاه نخست و امضای پروتکل هنوز آینده آن در ابهام قرار دارد. مسأله بازگشایی مرزهای ارمنستان و ترکیه به عنوان یکی از مهمترین خواستههای طرف ارمنی با چالشهای بیشماری از طرف ترکیه روبهرو شده است. هر چند محافل و احزاب اپوزیسیون ارمنستان از جمله داشناکیون بر این عقیدهاند مرزهای موجود فاقد رسمیت بوده و ارمنستان غربی توسط ترکیه به اشغال درآمده است.
بیگمان تردیدها در امضای پروتکل عادیسازی روابط ارمنستان- ترکیه از سوی پارلمانهای دو کشور میتواند روند مذاکرات را به عقب بازگرداند، در این راستا شروط هر یک از طرفین میتواند چالش را افزایش دهد و متغیرهای دیگری را وارد منازعه و دشمنی دیرپای ملتهای ارمنستان و ترکیه قرار دهد.
بیشک دولت اردوغان اکنون در وضعیتی قرار گرفته است که از یک سو با برگزیدن حل و افزایش نزدیک بیشتر با ارمنستان، آذربایجان را به عنوان متحد اصلی منطقهای و دوست ناخرسند خواهد کرد و از سوی دیگر چنانچه پروتکل عادیسازی روابط با مخالفتهای زیادی از سوی پارلمان روبهرو شود و مرزهای دو کشور باز نشود، فشارهای بروکسل و واشنگتن را حل خواهد کرد. فشارهایی که آنکارا را ناگزیر به حل چالشهایی کرد که در واقع به عنوان یکی از شروط ورود ترکیه به اتحادیه اروپا وضع شده است. چرا که آنکارا به نیکی میداند لابی قدرتمند ارمنستان در کشورهای اروپایی و آمریکایی در جهتی خلاف منافع ترکیه حرکت خواهد کرد.
در این راستا اردوغان و سکاندار سیاست خارجی وی داوود اوغلو اکنون در دو سوی واقعگرایی و آرمانگرایی است چرا که با پذیرش هر یک با قبول منافعی، منافع بسیاری را از دست خواهد داد. هر چند اردوغان کوشیده است تا با حفظ پیوند با آذربایجان در حل بیشتر روابط با ارمنستان بکوشد اما دورنمای دیپلماسی فوتبال بین دو کشور، فضایی مه آلود است که متغیرهایی چندی میتواند روند پروتکل را با چالش یا سرعت مواجه کند.
