سه سال و نیم محاصره سیاسی و اقتصادی قطر از طرف چهار کشور عربستان سعودی، امارات متحده عربی، مصر و بحرین با اجلاس رهبران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در ۵ ژانویه به پایان رسید. این اجلاس در شهر تاریخی العلاء عربستان برگزار شد. ولیعهد عربستان و حاکم واقعی این کشور محمد بن سلمان در آن زمان به فرودگاه رفت تا شخصاً از امیر قطر تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی استقبال کند و به رغم پروتکلهای بهداشتی با او روبوسی کرد تا اینکه نشان دهد تمام اختلافات به پایان رسیده است چنانکه توافق العلاء برای عادیسازی روابط با قطر را به عنوان «اتحاد پایداری» توصیف کرد. با وجود این نمایش سیاسی و تبلیغاتی که حول و حوش آن انجام میشد، بسیاری از تحلیلگران چندان اعتمادی به این توافق و اتحاد پایدار مورد نظر بن سلمان نداشتند و نشانههایی نیز دیده میشد که این توافق دیر یا زود رنگ خواهد باخت. حالا به نظر میرسد این پیشگویی با گذشت هشت ماه از آن موقع در حال محقق شدن است و اختلافات قدیمی بهانهای شده تا پایههای آن «اتحاد پایدار» متزلزل شود.
ادعاهای ارضی قدیمی
دور جدید اختلافات با موضعگیری اخیر خالد بن احمد، مشاور پادشاه و وزیر امور خارجه سابق بحرین، شروع شد. او در رشته توییترهایی اختلافات قدیمی دو کشور را بر جزایر و مناطق حوار، الزباره، جنان، فشت الدلیل و جراده دوباره مطرح کرد و در پیامی گفت: «جزایر حوار و الزباره متعلق به بحرین است و حقوق آنها از بین نخواهد رفت.» او در پیام دیگری بر ادعاهای قدیمی بحرین بر مالکیت الزباره تأکید کرد و مدعی شد: «مردم آن بحرینی هستند چه مدعیان بخواهند یا نه و هر چقدر زمان بگذرد، حقوق آنها ضایع نخواهد شد.» در واقع، اختلاف سر این جزایر و مناطق به سالهای دور بازمیگردد که دو طرف اواخر دهه ۱۹۸۰ تا یک قدمی جنگ پیش رفتند و هر چند گمان میرفت میانجیگری عربستان و پیمان ترک مخاصمه مشکل را حل کرده، اما قطر موضوع را در ۱۹۹۱ به دیوان بینالمللی لاهه برد. دیوان بینالمللی در ۲۰۰۱ حکم خود را اعلام و به نوعی جزایر و مناطق را بین دو طرف تقسیم کرد، زیرا حاکمیت بحرین بر حوار و جراده را تأیید کرد و حاکمیت الزباره، جنان و فشت الدیبل را به قطر داد. این ادعاها در شبکههای اجتماعی بالا گرفته به نحوی که برخی نقشههای قدیمی را دوباره مطرح کرده و حتی مدعی شدهاند نیمی از قطر متعلق به بحرین است! در مقابل، قطریها نیز کارزار تبلیغاتی خود را راه انداختند و برای مثال، سرتیپ بازنشسته اطلاعاتی شاهین السلیطی در توییتر نوشت: «حوار دیر یا زود به قطر بازمیگردد... یا به خوبی یا به زور» و مریم آل ثانی از خاندان حاکم بر قطر نیز آرزو کرد یکی از اهداف مجلس شورای آینده قطر بازگرداندن حوار به این کشور باشد.
نقش مخرب امارات
خبرگزاری دولتی بحرین، بنا روز دوشنبه دوم آگوست و به نقل از پادشاه این کشور حمد بن عیسیآلخلیفه، عدم اجرای توافقنامه العلاء را مطرح کرد تا موضع منامه در قبال این توافقنامه و شکسته شدن آن در آینده را بیان کرده باشد. به عبارت دیگر، پادشاه بحرین به دلیل وابستگی بیش از حد به دربار آل سعود جرئت مخالفت با توافق العلاء یا خروج از آن را ندارد و به نظر میرسد با بهانهگیری و ادعای عدم اجرای مفاد آن زمینه را برای فروپاشی این توافقنامه فراهم کرده باشد. عربستان سعودی به صراحت پاسخ بن عیسی را داد. وزیر خارجه آل سعود فیصل به فرحان روز چهارشنبه ۴ آگوست و در کنفرانس مجازی مجمع امنیتی آسپن گفت: «توافق العلاء به حل اختلافات منجر شد و کارآیی آن را در تقویت وحدت شورای همکاری اثبات کرد. در این بین، سفر ولیعهد ابوظبی و حاکم واقعی آن محمد بن زاید به بحرین در روز بعد قابل توجه است به خصوص اینکه بن عیسی در دیدار با بن زاید گفت: «بحرین با امارات بر سر دفاع از دریانوردی بینالمللی در برابر هر گونه تهدیدی هماهنگ است.» دیدار بن عیسی و بن زاید در کاخ الصخیر برگزار شد و پادشاه بحرین در این دیدار «سطح بالا و بیسابقه روابط بین بحرین و امارات» و همسویی و دیدگاههای راهبرد مشترک بین دو طرف را ستود. شکی نیست که بحرین در دور جدید ادعاهای ارضی خود علیه قطر به حمایت اماراتیها دلگرم شده است با وجود اینکه موافق با همتای سنتی خود در ریاض عمل نمیکند. در واقع، امارات از ابتدا نیز چندان موافق توافقنامه العلاء نبود و حاضر به آشتی با قطر نمیشد دستکم تا موقعی که قطر برخی از شروط سیزدهگانهای را قبول کند که از ابتدای محاصره قطر مطرح شده بودند. آشتی با قطر بدون اجرای حتی یکی از آن شروط با توافقنامه العلاء به دست آمد و از این رو، امارات به اجبار پای توافقنامه را امضا کرد و معلوم بود از هیچ فرصتی برای فروپاشی آن توافق رویگردان نخواهد بود.
فروپاشی اتحاد منطقهای
تلاش امارات و شخص بن زاید برای از میان برداشتن توافق العلاء تنها باعث فاصله گرفتن بحرین از عربستان نمیشود، بلکه مسئله اصلی در فاصلهای است که او از محمد بن سلمان گرفته است. بن زاید و بن سلمان طی سالهای اخیر اتحاد منطقهای تشکیل دادند و این اتحاد پایه همگرایی آنها در سه پرونده اصلی و مهم جنگ یمن، محاصره قطر و دخالت در جنگ داخلی لیبی شده بود جدای از این در دیگر مسائل منطقهای نیز کمابیش همنظر بودند. بن زاید به دلیل این اتحاد منطقهای بود که تن به توافقنامه ابوالعلاء داد، اما با توجه به اتفاقات اخیر باید گفت او دیگر چندان ارزشی برای این اتحاد قائل نیست و به این دلیل تلاش میکند با تحریک بحرین باعث از بین بردن توافقنامه العلاء شود و به نوعی این دستاورد بن سلمان را نابود کند. مخالفت امارات با پیشنهاد عربستان و روسیه برای پایین نگه داشتن سطح تولید تا آخر سال جاری میلادی به عنوان مخالفت بن زاید با بن سلمان توصیف شد و به عقیده تحلیلگر مطرح عربی عبدالباری عطوان، مسئله بین این دو تنها این اختلاف نیست، بلکه مسائلی نظیر جنگ یمن، عادیسازی روابط امارات با اسرائیل و آشتی با قطر نیز مطرح هستند. او به ممنوعیت پروازهای سه کشور اتیوپی، ویتنام و امارات به عربستان اشاره میکند که هر چند این ممنوعیت مقامات سعودی به بهانه مبارزه با بیماری کرونا انجام شد، اما قرار دادن امارات در کنار اتیوپی و ویتنام حاکی از اختلاف جدی سعودیها با امارات است. عطوان هشدار سعودیها به شرکتهایی را مطرح میکند که مقر آنها در دبی است و سعودیها آنها را تهدید کردهاند اگر خواهان قراردادی با عربستان هستند باید مقر خود را به این کشور منتقل کنند جدای از اینکه عربستان به صورتی غیر منتظره دستور ممنوعیت واردات کالا از مناطق آزاد را صادر کرد که به گفته عطوان در دبی، جبل علی و ابوظبی هستند. عطوان بر اساس این شواهد نتیجه میگیرد که محمد بن سلمان میخواهد امارات را نابود کند و نمیخواهد دبی کانون گردشگری منطقه خلیج باشد و تنشها آن قدر بالا گرفته که «ممکن است درگیریهای نظامی روی دهد. قبلاً تنشهایی بین قایقهای اماراتی و عربستانی روی داد و بعید نیست عربستان که تا دیروز دشمن قطر بود اکنون علیه امارات با این کشور ائتلاف کند.» شاید این پیشبینی عطوان و وقوع جنگ بین عربستان و امارات بعید به نظر برسد به خصوص اینکه هم بن زاید و هم بن سلمان از تنشآفرینیها در سالهای اخیر چیزی به دست نیاوردهاند، اما این نکته روشن است که بن زاید با زیر پا گذاشتن توافقنامه العلاء نه تنها اتحاد منطقهای خود را با بن سلمان کنار گذاشته، بلکه با تحریک کردن بحرین به دنبال اتحادی دیگر در مقابل بن سلمان است.
