امروزه در بسیاری از مجلات، روزنامهها و نشریات، از عباراتی چون تجارت الکترونیکی، پول الکترونیک و ارتباطات الکترونیک سخن گفته میشود اما آنچه کمتر مورد توجه قرار میگیرد، وابسته بودن این مفاهیم به بدنه فناوری مدرن است به طوری که گاه فراموش میشود تجارت الکترونیک یکی از پیامدهای طبیعی فناوریهای مدرن و از نتایج توسعه ارتباطات است. بسترها و ابزارهای تجارت همواره در حال تحول و دگرگونی است تا دسترسی به منابع را آسان کند. هدف اصلی تجارت الکترونیک نیز نزدیک کردن تولیدکننده به مصرفکننده و کم کردن حجم و گستره زنجیرههای تأمین است.
زنجیره تأمین مسیری است که مصرفکننده را به تولیدکننده یا تولیدکننده را به تولیدکنندگان دیگر متصل میکند و محصول برای رسیدن به دست مصرفکننده نهایی باید آن را بپیماید. در عرصه تجارت، رفتن به سطوح پایین این زنجیره، سهولت دسترسی به منابع را در پی دارد و رفتن به لایههای بالاتر آن، عرضه محصول را آسان میکند که هدف کمپانیهای اقماری است.
تجارت الکترونیک و سوءاستفاده از آن
همراه با عرضه و توسعه یک فناوری، مجرمان و سودجویان درصدد بهرهبرداری غیرقانونی و نامشروع از آن برمیآیند که تجارت الکترونیک نیز از این امر جدا نیست. بهطور عمده، مشکلات ناشی از سوءاستفاده سودجویان در حوزه الکترونیک، به دو شکل بروز میکند؛ مشکلاتی که به علت ضعفهای فنی سیستمها به وجود میآید که از آن جمله میتوان به سرقت الکترونیک اطلاعات و پول اشاره کرد. این مشکلات با توسعه دانش فنی IT و پیشرفتهای EDI و همچنین با سازماندهی شبکههای اینترنتی و ایجاد پلیس اینترنت توانمندتا حدود زیادی مرتفع میشود، مشکلاتی که به علت بیاطلاعی عمومی به وجود میآید که از آن جمله میتوان به ایجاد مراکز تقلبی فروش اینترنتی، شبکههای فروش زنجیرهای نظیر Gold qoest و Gold mind و مؤسسات تبلیغاتی و سایتهای سرمایهگذاری مجهولالهویه اشاره کرد. گردانندگان چنین سایتها و شبکههایی از بیاطلاعی کاربران سوءاستفاده میکنند؛ امری که سابقه آن به پیش از قرن 18 باز میگردد یعنی زمانی که هنوز تلگراف نیز به وجود نیامده بود! اما با وجود چنین مسائلی، توسعه تجارت الکترونیک امری اجتنابناپذیر در چرخه ارتباطات مدرن است و نمیتوان بهخاطر وجود چنین مشکلاتی، آن را محکوم کرد. در عین حال که میتوان با توسعه دانش عمومی و تخصصی استفاده از این ابزار و ایجاد روشهای بهینه و ایمنسازی ساختارها، این سوءاستفادهها را کاهش داد.
تجارت الکترونیک در ایران
با وجود آنکه برخی ایرانیان مقیم خارج، از طلایهداران این فناوری در جهان به حساب میآیند، متأسفانه تجارت الکترونیک هنوز در ایران شکل نگرفته و این به دلیل وجود فقدان زیرساختهای موجود است این امر موجب بروز معضلات فراوانی در عرصه تجارت ایران شده است. به طور کلی، معضلات و مسائل صنعت تجارت الکترونیک در ایران را میتوان از دو دیدگاه داخلی و خارجی نقد و بررسی کرد.
تجارت الکترونیک از دیدگاه داخلی
باید توجه کرد که ایمنترین و بهترین راه برای توسعه تجارت الکترونیک، استفاده و گسترش آن با کمک صنایع و شرکتهای داخلی در عرصه داخلی است. اتصال این سیستم به بازار جهانی باید فقط با هدف گسترش حیطه توانمندی مورد توجه قرار گیرد و پیشرفت ارتباطات خارجی بدون پیشرفت در حوزههای داخلی، نتیجهای جز خروج قدرت مالی و اقتصادی از دست سرمایهداران و بانکهای داخلی در بر نخواهد داشت، از طرف دیگر تحقق تجارت الکترونیک بدون ایجاد بستر مالی و اعتباری صحیح امکانپذیر نیست و این امر فقط با حمایت بانکها و مؤسسات مالی و اعتباری قابل تحقق است.
موانع توسعه تجارت الکترونیک در ایران
موانعی که توسعه تجارت الکترونیک در ایران را کند کردهاند بسیار سادهاند به طوری مراحل گذار از آنها سالهاست که طی شده است. با وجود آنکه از دهه08، کارتهای اعتباری هوشمند در ایالاتمتحده و بسیاری از کشورها به صورت یکپارچه و کارآمد مورد توجه قرار گرفته است، اما تا به امروز، در کشور ما گامی اساسی در این زمینه برداشته نشده است و همچنان مشکلاتی در این زمینه به چشم میخورد. در کشور ما مؤسسه یا مؤسساتی وجود ندارند که با استفاده از سیستم حسابهای الکترونیک مالی داخلی، به ایجاد سیستمهایی کارآمد برای فروش online و تحویل کالا و دریافت پول در محل بپردازند. دلیل این امر آن است که ایجاد چنین سیستمی، بدون یک سیستم مالی یکپارچه اصولاً غیرممکن است البته فروشگاههای الکترونیکی پدید آمدهاند که دایره پوشش آنها از لحاظ جغرافیایی و همچنین تنوع کالا بسیار محدود است. شبکه پست و سیستم حمل و نقل کشور ما چندان قدرتمند نیست که بتواند نقل و انتقال محصولات و مرسولات را در مدت زمان منطقی انجام دهد. مشکلات زیرساختی فراوانی در شبکه مخابرات وجود دارد که باعث شده است دسترسی آسان به اینترنت برای عموم مردم امکانپذیر نباشد. عوامل فوق سبب شده تا آنچه به عنوان تجارت الکترونیک در سطح کشور ما به مرحله ظهور رسیده است، به فعالیتهایی غیرمتمرکز و غیرسازمانیافته محدود شود و کاتالوگهای شبکهای موجود فقط جنبه فانتزی یا اطلاعرسانی صرف به خود بگیرد.
جنبههای خارجی تجارت الکترونیک
در سالهای گذشته تجارت الکترونیک به شکل چشمگیری در سطح جهان توسعه یافته و بدنه تجارت جهانی را پوشش داده است. در این شرایط و با در دستور کار قرار گرفتن عضویت ایران در WTO، ورود تجارت الکترونیک به ایران امری اجتنابناپذیر جلوه میکند.
عزم ملی برای توسعه تجارت الکترونیک
با وجود چنین شرایطی و با چنین چشماندازی از آینده تجارت الکترونیک، بهبود و تسریع توسعه تجارت الکترونیک نیازمند عزمی ملی است که بخش عمدهای از آن بر دوش وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، بانک مرکزی و شورای اقتصاد است. امید میرود که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به جای محدود کردن توسعه اینترنت و سرمایهگذاری در پروژههای ناکارآمدی همچون محدود کردن سایتها و شرکتهای ارائهدهنده خدمات اینترنتی، به گسترش و توانمند کردن زیرساختهای شبکه اینترنت بپردازد و بستر ترغیبکننده و جذابی برای استفاده عمومی از این فناوری ایجاد کند همچنین با ساماندهی بهینه سیستم پست مرسولات، مؤسسات فروش اینترنتی را بیش از پیش یاری کند.
بانک مرکزی نیز میتواند و باید با یکپارچه کردن سیستم کارتهای هوشمند و ایجاد قابلیت استفاده از حسابهای الکترونیک در محیط اینترنت، گامی مؤثر در تحقق پول الکترونیک در سطح کشور بردارد.
