بیرون ریختن کشوها و کابینتها، شستن پردهها و فرشها و تمیزکردن شیشهها و دیوارها و بعد، لبخند رضایتی که از دیدن خانهای درخشنده نصیبتان میشود، اما اگر «راب دان» آن لبخند را روی لبهایتان ببیند، احتمالاً به خوشخیالیتان خواهد خندید. کتاب جدید او حاصل تحقیقات چندین سالهاش درباره جانداران ریزی است که در خانههایمان زندگی میکنند. آمیبها، باکتریها و کرمهایی که از دوش حمام روی سرمان میریزند و حشرات و سختپوستانی که کنارمان روی بالش میخوابند.
دان، استاد بوم شناسی کاربردی در دانشگاه کارولینای شمالی، همراه با جمع کثیری از همکارانش از مواد لزج داخل صدها دوش نمونههایی گرفتند و انبوهی از جانداران میکروبی را یافتند. او در کتاب غنی و آگاهی بخش خود هرگز در خانه تنها نیستید، نوشت که حتی خود آب شیر پر است از آمیب، باکتری، کرمهای لولهای و سخت پوست ها. وقتی آب از دوش میگذرد این میکروبها نوعی داربست برپا میکنند که آن را زیست لایه مینامیم تا با هر شست وشو بی خانمان نشوند. دان بی پرده نوشته است که این میکروبها زیست لایهها را از «فضولاتشان» درست میکنند. «در اصل، آن فضولات باکتری در لولههای شما جای پای خود را محکم میکنند.»
بدتر از این هم میشود. آبی که از صافی این زیست لایههای فضلهای میگذرد و هنگام شست وشو و استحمام روی شما میریزد چه بسا علاوه بر آن آمیبها و کرمهای لولههای بی زیان تعداد کمی باکتری شاید خطرناک هم داشته باشد، به طور خاص چندگونه از مایکوباکتریوم از خانواده مایکوباتریومهایی که علت سلند و بیماری زاها هم آنجا هستند، چون ما وقتی تلاش میکنیم که از اول آب شیرمان را تصفیه کنیم، محل زاد و ولد بی عیب و نقصی برایشان مهیا میکنیم. تصفیه خانههای آب شهری از کلر و دیگر مواد شیمیایی استفاده میکنند که باکتریهای متجاوز طبیعی را میکشند و به مایکوباکتریومها امکان رشد میدهند. در مقابل، آبی که از چاه میآید هرگز از تصفیه خانهای نگذشته و حیات میکروبی غنیای دارد. بنا به توضیح دان این آب به نظر خطرناکتر میآید، اما از قضا کم خطرتر است. همه انداموارههای موجود در آب چشمه بی زیانند و انداموارههای بالقوه خطرناکی، چون همین میکوباکتریومها را دفع میکنند. این است طرز عمل تنوع زیستی. میکروبهای خانگی جزو گونههایی از این سیاره اند که سریعتر از گونههای دیگر تکامل مییابند، نه تنها از دوش بلکه از چارچوب در، یخچال ها، آبگرم کن ها، زیرزمین ها، دستشویی ها، روبالشی و از همه انواع سطوحی که در جایی هستند که ما آن را خانه مینامیم. این پژوهشگران نمونه گیری و درزگیری میکنند و هزاران نمونه را به آزمایشگاه دان در رالی یا آزمایشگاه دیگرش در موزه تاریخ طبیعی دانمارک میفرستند که همچنان برای آمارگیری میکروبی فعالند. دان درباره نخستین حمله اش برای شکار میکروبهای خانگی که هزار خانه از سراسر دنیا را در برمی گرفت، مینویسد: «انتظار داشتیم که چند صدگونه پیدا کنیم». در عوض او و همکارانش «سیرکی از هزاران گونه شناور، جهنده، خزنده» را یافتند، شاید حدود ۲۰ هزار گونه که بسیاری از آنها پیشتر برای علم ناآشنا بود. این اهالی فضاهای داخلی اصلیترین همنشینان ما هستند. در جهان صنعتی شده ما بیش از ۹۰ درصد زمانمان را در چهاردیواریها به سر میبریم. خوشبختانه، بیشتر هم خانههای ما بی خطرند یا در عمل مفید مانند عنکبوتهای خانگی که جمعیت مگسها یا پشههایی را که میتوانند حامل بیماری باشند، پایین نگه میدارند، اما، چون وسواس داریم دور و اطرافمان را تا جایی که میشود پاک و تمیز سازیم، با بستن درها و درزهای خانه به روی جهان بیرون و استفاده بی امان از حشره کشها و ضدمیکروبها سطوح را از میکروبهای بی زیان یا مفید پاک میکنیم و میدان را برای بعضی از میکروبهای بد بازمی گذاریم.
به گفته دان، میکروبهای خانگی جزو گونههایی از این سیاره اند که سریعتر از گونههای دیگر تکامل مییابند؛ آنها توانایی عجیب و غریبی برای زیستن در موقعیتهایی بوم شناختیای را دارند که حتی تصور امکان حیات در آنها دشوار است، مانند سلولهای پوستی مرده که هر روز از ما میریزند (و این سلولهای مرده دقیقاً همان محل هایی اند که دستهای از باکتریها که مشهورند به پوده خوارها، برای بقا لازم دارند.) آنها با موفقیت از چنگ ما میگریزند و تقریباً از طریق تکامل راه نجات از هر زیست کشی که روی سرشان میپاشیم پیدا میکنند. ما میمانیم و عواقب جنگ افروزی خودمان، مانند سوسکهای آلمانی و ساسهای مقاوم در برابر حشره کش و باکتریهای استافیلوکوک اورئوس مقاوم به متی سیلین. ما زیست بوم خانگی کمابیش بیضررمان را تبدیل میکنیم به چیزی که میتواند بیمارمان کند. پیام خانگی کتاب هرگز در خانه تنها نیستید، این است که هر چه در محیط خانگی تنوع زیستی غنیتر باشد، وضع بهتر است. دان مینویسد: «تنوع زیستی گیاهان و خاک میتواند عمکرد سیستم ایمنی مان را بهتر سازد.» تنوع زیستی نظامهای آب ما میتواند به ما در از بین بردن بیماری زاهای درون آب یاری کند [..]تنوع عنکبوتها و زنبورهای انگل خوار و هزارپاها میتواند تعداد حشرات را کنترل کند. تنوع زیستی خانههایمان این امکان را هم فراهم میکند که آنزیم ها، ژنها و گونههایی که برای همه مان مفیدند، کشف شوند. دست خودمان نیست و فریفته نثر او میشویم، مانند زمانی که از انواع و اقسام بندپاهایی که با آنها هم خانه ایم حرف میزند: «پشه ریزهای نیش دار، پشهها، مگسهای خانگی، پشه ریزهای شبحی، مگسهای جغدی، مگسهای آب شور. تازه اگر از پشههای قارچی، مگسهای راه آب و مگس گوشت حرفی به میان نیاوریم و دشوار است که با بهت نویسنده در برابر تنوع زیستی موجود حتی در یک خانه، دست کم اندکی همراه نشویم. او مینویسد: «اگر دو مگس را در خانهتان دیدید، عجیب این است که آنها از دوگونه متفاوتند؛ و خدای من! اگر ۱۰ مگس را در خانه تان ببینید احتمالاً آنها از پنج گونه مختلفند.» در این کتاب حسی واقعی از «انگشت به دهن شدن» وجود دارد که بیشتر در خدمت هدف فراگیر دان است: دفاع از حفظ تنوع زیستی نه تنها در جنگلهای پردرخت و نهرهای پرآبی که با تصویر سنتی ما از وفور طبیعی سازگار است، بلکه در پیش پاافتادهترین مکان ها، در زیرزمین ها، تشک ها، کشوهای یخچال و دوش هایمان، یعنی جاهایی که بیشتر ما بیشترین مواجهات میان گونه ایمان را آنجا تجربه میکنیم.
درباره آن دوشها اضافه کنم که دان معتقد نیست که از دوشها صرف نظر کنیم، بلکه میگوید که شاید لازم باشد فواصل عوضکردن دوش هایمان را کمتر کنیم و به جای دوش فلزی از دوش پلاستیکی که احتمال جمعشدن زیست لایهها در آن کمتر است، استفاده کنیم. با این حال، حرف آخر او درباره دوشها مانند حرف آخرش در مورد جنبههای دیگر آشفته بازار میکروبیای که در آن به سر میبریم، است: نترسید! بگذارید زندگی بیاید داخل. دان مینویسد: «آبی که در سفرههای زیرزمینی است و سرشار از گونههای زیستی از جمله سخت پوست هاست، برای استحمام بهترین آب است». «سخت پوستهایی که در این سفرهها زندگی میکنند نشانه سلامت آبند نه نشانه کثیفی آن.»
نقل و تلخیص از: وب سایت ترجمان
/ نوشته: رابین مرنتز هنیگ/ ترجمه: سینا باستانی/ مرجع: نیویورکتایمز
