سرویس فرهنگ و هنر جوان آنلاین: «شب یلدا» از جمله آداب و رسومی است که دلایل و علل اصلی گرامیداشت آن از سوی ایرانیان باستان تاکنون به دلیل کمکاری رسانهای در بین مردم صرفاً تحت عنوان بلندترین شب سال معرفی شده است.
ایرانیان باستان دلایل عقلایی و منطقیتری برای زنده نگه داشتن آداب و رسم مربوط به شب یلدا داشتند که سبب زنده ماندن و تواتر این آیین شده است، اما اغلب ایرانیان از ماهیت آن آگاهی ندارند.
آغاز خور ماه (ماه خورشید)، خرم روز، خوره روز (روز خورشید) یا به قول حکیم ریاضیدان و منجم شهیر و بلند آوازه ایرانی، ابوریحان بیرونی عید نود روز از جمله اسامیای هستند که در طول قرنهای متمادی به شب یلدا یا همان شب چلّه اطلاق شدهاند. با جستوجو در بین متون کهن و کتابهایی که در رابطه با آیین و انواع مناسک برپا شده توسط ایرانیان باستان وجود دارد، برای هر کدام از این اطلاقها یک وجه تسمیه با پشتوانه فرهنگ و اعتقادی آورده و ذکر شده است، به همین علت است که در کنار تعاریف و موضوعات تئوریک مرتبط با این موقعیت خاص زمانی و تقویمی، شب یلدا و آداب و رسوم متعلق به آن در انواع لفاف و پوششهای آیینی و مذهبی هم پیچیده و ارائه شده که ریشه در دین و آیین غالب در هر دوره زمانی از دوران باستان تاکنون داشته است.
ریشه معنایی و لغوی یلدا
ریشه لغت یلدا به زبان سریانی برمیگردد و معنای آن یعنی تولد، زادروز و میلاد جدید. هنوز اینکه اولین بار جشن یلدا در کدام منطقه ایران برگزار شد، اطلاعات زیادی در دست نداریم، اما برخی اعتقاد دارند حدود ۳۰۰ سال بعد از اینکه رومیان به دین مسیحیت روی آوردند، به دلیل اینکه نسبت به تولد حضرت عیسی (ع) اطلاعات زیادی نداشتند کلیساها، میلاد مهر را به عنوان میلاد مسیح قرار دادند و آن روز را یلدا مینامیدند و جشن میگرفتند. هر چند شب چله یا همان یلدا تاریخچه ۷ هزار ساله دارد، اما اصطلاح اصلی اوستایی و پارسی باستان (دوره هخامنشیان) برای این جشن ناشناخته است و اعتقاد بر این است که در زبان فارسی میانه (دوره اشکانی و ساسانی)، این شب به «زایش مهر» موسوم بوده است.
تکثر نگاهها به یلدا
ایرانیان باستان که اغلب کشاورز بودند با علم به اینکه آخرین شب پاییز نقطهای است که تاریک شدن تدریجی شبها به انتهای خود میرسد، آغاز بلند شدن روزها را جشن میگرفتند.
کلمه یلدا به معنی تولد و زایش است. ایرانیان باستان معتقد بودند با اتمام شب یلدا و طولانیتر شدن تابش نور خورشید در اولین روز زمستان، روزها بلندتر خواهند شد. بر مبنای همین گذشتگان پایان پاییز و آغاز زمستان را تولد خورشید و ظهور آن را به طور گسترده جشن میگرفتند. طبق تقویم شمسی، ایرانیان باستان دهمین ماه سال را دی نامگذاری کردند که از آن به «خوره ماه» یا ماه تولد دوباره خورشید یاد کردهاند.
جشن شب یلدا یک سنت باستانی است. در گذشته افرادی که با کشاورزی و زراعت امرار معاش میکردند، به تدریج متوجه شدند که تنظیم فعالیتهای روزانه و معمولشان بر اساس چرخش خورشید و تغییرات فصلی ایده خوبی خواهد بود. در واقع، آنها بر اساس تجربیات خود دریافتند که در بعضی از فصول، روزها بسیار طولانی میشود. این افراد به این درک رسیدند که میتوانند از تابش طولانیتر خورشید، جهت پیشبرد هرچه بهتر فعالیتهایشان بیشترین منفعت و استفاده را ببرند. در دوران باستان، ایرانیان این واقعیت را کشف کردند که آخرین روز پاییز کوتاهترین روز سال است و بلافاصله پس از آن، طول روزهای آینده به تدریج طولانیتر میشود.
طبق مدعای مطرح شده توسط برخی کتابهای تاریخی اولین مرتبهای که جشن شب چله یا همان یلدا در ایران به طور رسمی معرفی شد و اصطلاحاً در تقویم قرار گرفت، به دوران زمامداری داریوش یکم بازمیگردد. بر اساس استنادات همین کتابها گرامیداشت روز اول انقلاب زمستانی یا همان خوره روز (روز خورشید) در تقویمهای رسمی مصر و بابل نیز به عنوان تمدنهای پیشرفته روزگاران همعصر با تمدن ایران ثبت شده است. ایرانیان باستان نیز میگفتند که یلدا شب میلاد مهر و دوستی و محبت است. ایرانیان در زمان قدیم اعتقاد داشتند که خورشید در این شب شکستناپذیر میشود.
کاهلی رسانهای در معرفی ابعاد یلدا
اگر چه شب یلدا به غیر از ایران در کشورهایی مثل آذربایجان، افغانستان، تاجیکستان، ترکیه و پاکستان نیز برپا میشود، اما در طول تاریخ با وجود فراز و فرودهای تاریخی فراوان و آمد و رفت سلسلههای پادشاهی متفاوت از اسکندر و مغول تا حاکمیت سلسله فشل قاجار و حتی طاغوت پهلویهای مرعوب غرب، همچنان به عنوان یکی از آیینهای اصیل و ماندگار بومی مردم ایران حفظ شده و توانسته است با مفاهیم و فرهنگهایی که در دل دارد تأثیرات خود را بر فرهنگ مردم ایران بگذارد. ویژگی فرهنگی دیگر این شب، این است که هر یک از اقوام ایرانی این مراسم را با ویژگی و ابتکارات اقلیمی، اقتصادی، فرهنگی و طیف وسیعی از آداب و رسوم قوم خود برگزار میکنند.
غفلت و کاهلی رسانهها به خصوص تلویزیون در معرفی و تشریح ابعاد و زوایای دید متنوعی که از زمان ماقبل تاریخ تا امروز به این جشن خانوادگی و باستانی بوده اتفاقی غیرقابل توجیه و پذیرش است و به دلیل همین کمکاریهاست که بیشترین اطلاعات مردم جامعه در مورد شب یلدا تنها به طولانیترین شب سال یا طولانیتر شدن روزها بعد از شب یلدا خلاصه میشود. شاید ملالانگیز باشد، اما حتی علت استفاده از برخی میوههای خاص مثل هندوانه، انار و... در این شب از قدیمالایام تا به حال هم جزو مکتومات مربوط به شب یلداست. شاید بسیاری از مخاطبان ندانند که، چون شب چله یا شب اول زمستان، زمان زایش دوباره خورشید برای رسیدن به اعتدال بهاری است، به همین خاطر ایرانیان میوههای سرخ رنگی را که در واقع برگرفته از رنگ سرخ خورشید بامدادی است تدارک میبینند و استفاده میکنند، البته این مسئله را باید در کنار مباحث اعتقادی، درمانی، اجتماعی و... هم ملاک نظر قرار بدهیم، به طور مثال باور گذشتگان بر این بوده که انار مایه برکت و باروری است یا مثلاً هندوانه که یک میوه تابستانی است رنگ سرخش یادآور حرارت و گرمای تابستان و همچنین نماد خورشید است.
هر چند امسال و به دلیل همهگیری جهانی ویروس کرونا باید مناسک مربوط به این جشن آیینی و باستانی را دور از عزیزانمان و به شکل مجازی برپا کنیم، اما بجاست که تلویزیون به جای برپایی برنامههای یلدایی که اغلبشان با دعوت از برخی چهرههای مشهور و شناخته شده و پرسش از برخی مناسبات خصوصی و شخصی آنها گپ و گعده میکنند تا اوقات مخاطبان را پر کنند! بنا به رسالت رسانهای و آگاهیافزایی مخاطب در رابطه با این مسئله که شب یلدا چه شاخصهها و عقبهای دارد که ایرانیان از باستان تا امروز به آن توجه میکنند از جمله کمترین و پیشپاافتادهترین اقداماتی است که باید انجام دهد. اگر قرار باشد تا ساحت رسانه و حدود و ثغور اثرگذاری آن مورد بحث قرار بگیرد، قطعاً موضوعاتی از جمله پر کردن آنتن و سرگرم کردن مخاطب و دعوت از افراد مشهور و طرح مباحث زرد در قعر لیست هزاران شاخصه رسانه و توان اعجازگونه آن هم رج نمیشود.
امسال گت چله شو ، بی سرصدا ...
