محمدرضا سوري
كاهش ماهيان خاوياري در شمال كشور طي سالهاي اخير موجب شده تا براي جلوگيري از كاهش اين نوع از آبزيان كه از ارزش بالايي نيز برخوردارند، اقدامات خوبي براي تكثير وافزايش تعداد آنها انجام بگيرد. هم اكنون استانهاي آذربايجان شرقي وغربي،اردبيل ،مازندران وگيلان توانسته اند اقدامات خوبي را دراين زمينه انجام دهند . حالا خبرها از استان لرستان حاكي از آن است كه اين منطقه نيز قصد دارد كه به يكي از توليد كنندگان ماهيان خاوياري تبديل شود موضوعي كه موجب شد تا مدیرکل شیلات لرستان از تولید ۲۰ میلیون تخم ماهی چشمزده خاوياري در استان توسط یک شرکت فرانسوی خبر دهد.
******
استان لرستان با دارا بودن ۵۰۰ مزرعه پرورش ماهی و با تولید سالانه بیش از ۲۲ هزار تن ماهی رتبه نخست پرورش ماهی در بین استانهای غیر ساحلی کشور به خود اختصاص داده است.
در بین شهرهای استان لرستان، سلسله با ۴۶ مزرعه پرورش ماهیان سرد آبی ۳ هزار و ۵۰۰ تن گوشت ماهی تولید میشود.
اين درحالي است كه لرستان علاوه بر ماهیان سردآبی تونسته برای اولین بار استان لرستان ماهی آزاد شمال را در مزرعه پرورش ماهی خود پرورش بدهد.
دراين ميان شرايط مناسب براي توليدات ماهيان خاوياري باعث شده تا توليدكنندگان لرستاني بتوانند دراين زمبنه كارهاي خوبي را انجام بدهند، به طوري كه به گفته دست اندركاران صنعت شيلات اين استان گام خوبي را در زمينه تبديل شدن به يكي از قطب ها برداشته است.
توليد ۲۰ میلیون تخم ماهی چشمزده با كمك فرانسويان
شرايط مناسب براي توليد انواع ماهيان خصوصا نوع سردآبي آن موجب شده تا دراين زمينه سرمايه گذاري خوبي انجام بگيرد.
مدیرکل شیلات لرستان با اشاره به تولید ۲۰ میلیون تخم ماهی چشمزده در استان توسط یک شرکت فرانسوی در اين رابطه مي گويد:« شیلات لرستان از سال ۷۳ شروع بکار کرده و با توجه به وجود ۲۴۵۰ کیلومتر طول رودخانه و سایر موارد، شرایط خوبی برای آبزیپروری داریم.»
کیارش بیرانوند مي افزايد:« حدود ۵۶۵ مزرعه پرورش ماهی در انواع مختلف و سالیانه ۲۸ هزار تن تولید داریم که ۱۴ هزار نفر اشتغالزایی مستقیم و غیرمستقیم دارند.»
وي یادآور مي شود: از سال ۹۲ به بعد ۱۶ هزار تن تولید به ۲۸ هزار تن رسیده و تولید نخست کشور را در بین استانهای غیرساحلی داریم.
اين درحالي است كه اين استان در زمينه پرورش ماهی در قفس نيز اقدامات خوبي را انجام داده است به طوري كه هم اكنون بیش از ۲۰۰۰ تن تولید داشته وبراي توليدات بيشتر برنامه ريزي هاي مدوني در دستور كار قرار گرفته است.
از آنجايي كه هر سال میلیونها دلار برای واردات تخم چشمزده هزینه میشد لذا به رفع كاهش هزينه ها با یک شرکت فرانسوی برای همکاری در لرستان قرارداد بسته كه نتيجه توليد ۲۰ میلیون تخم دراين منطقه بود..
اين درحالي است كه با توجه به شرایط مناسب دراين زمينه قرار است یک ایستگاه تحقیقاتی آبزیان در لرستان احداث شود .
توليد یکمیلیون و ۲۰۰هزار تن تولید انواع آبزیان
آمارها نشان مي دهد از زمان پيروزي انقلاب تا كنون یکمیلیون و ۲۰۰هزار تن تولید انواع آبزیان در کشور تولید شده که نسبت به اول انقلاب ۴۰برابر افزایش یافته است.
اين درحالي است كه در ميان استان هاي كشور لرستان نيز ازجمله مناطقي كه كه در زمينه روبه فزوني رفتن توليد انواع آبزيان نقش خوبي را ايفا كرده است .
امروز در سطح استان لرستان 28 هزار تن در سال ظرفیت تولید و پرورش آبزیپروری وجود دارد که ظرفیت بالایی است و استعدادهای بیشتر از این وجود دارد که در دستور کار است.
وزیر جهاد کشاورزی دراين خصوص مي گويد:« روزی که انقلاب شد کل تولید صید و پرورش ماهی در کشور 30 هزار تن بود ولی امروز در لرستان 28 هزار تن و در کشور یکمیلیون و 200 هزار تن تولید صید، صیادی و پرورش ماهی داریم که 40 برابر شده است.»
سید محمود حجتی مي افزايد:« لرستان ظرفیتهای زیادی دارد و کار جدیدی نیز در حاشیه رودخانه کرخه در منطقه پلدختر در راستای توسعه و پرورش ماهیان خاویاری پیشبینی شده و در چهار فاز اجرا میشود که فاز نخست آن توان توليد 25 تن خاویار و هزار تن گوشت ماهیان خاویاری تولید دارد.»
برنامه ويژه براي تكثير واحياء ماهيان خاوياري
شكار بي رويه در كنار آلودگي هاي در شمال كشور خصوصا درياي خزر ازجمله دلابلي است كه باعث شده تا تولید خاویار دراستانهاي شمالي خصوصا گلستان طی سال های اخیر کاهش چشمگیری یافته اما مسوولان شیلات استان با اجرای طرح هایی مانند افزایش مزارع تولید بچه ماهی خاویاری و پرورش در استانهای دیگر برای جلوگیری از نابودی این آبزیان ارزشمند تلاش می کنند.
ماهیان خاویاری جزو ذخائر ژنتیکی دریای خزر و ثروت عمومی به شمار رفته و هم اینک صید تجاری آن ممنوع است.
این گونه ها از خانواده تاس ماهیان بوده که با توجه به قدمت آنها به عنوان فسیل های زنده نیز شناخته می شوند.
این ماهیان به 27 گونه و زیرگونه در جهان تقسیم می شوند که پنج گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان شامل فیل ماهی یا بلوگا، تاس ماهی روسی یا چالباش، تاس ماهی ایرانی یا قره برون، ماهی شیپ و ماهی ازون برون یا سوروگا گونه های اصلی دریای خزر هستند.
خاویار ماهیان خاویاری از گران ترین غذاهای جهان است.
براساس اعلام اداره کل شیلات گلستان در سال های اخیر میزان تولید خاویار از ماهیان خاویاری دریای خزر از 300 تن به یک تن کاهش یافته است.
مدیرکل شیلات گلستان با تاييد اين موضوع دراين خصوص مي گويد:« یکی از برنامه های این اداره برای جلوگیری از نابودی ماهیان خاویاری ، پرورش مصنوعی این آبزی است. »
سیدجواد قدس علوی مي افزايد :«هم اینک صید ماهیان خاویاری در خزر ممنوع است و توجه بیشتر به تولید و تکثیر این آبزی در مراکز پرورشی، این گونه ها را از شرایط بحرانی خارج کرده و به ثبات نسبی خواهد رساند. »
اين درحالي است كه طرح پرورش ماهیان خاویاری و بویژه فیل ماهی در مزارع منفرد و مجتمع های خاویاری، ایده های به اجرا درآمده شیلات گلستان برای جلوگیری از نابودی این آبزی و ایجاد فرصت های جدید اشتغال است.
براساس اعلام شیلات گلستان تاکنون 23 متقاضی راه اندازی مراکز پرورش ماهیان خاویاری در مزارع منفرد شده اند که از آنان به دلیل نقش آفرینی موثر در ایجاد شغل، درآمد و رونق اقتصادی حمایت خواهد شد.
به گفته مدیرکل شیلات گلستان؛ یکی از مشکلاتی در روند تولید ماهیان خاویاری در مزارع ، طولانی بودن دوره تولید و پرورش این آبزی است.
به گفته مدیرکل شیلات گلستان دوره تولید ماهیان خاویاری هشت ساله است اما در مراکز آزمایشگاهی و علمی شیلات گلستان به دنبال کاهش مدت این دوره هستیم و امیدواریم با پایان یافتن تحقیقات آزمایشی و به ثمر نشستن آن، این دوره را به 3 تا 5 سال کاهش داده و از این طریق بهره وری هر چه بیشتر را نصیب پرورش دهندگان ماهیان خاویاری استان کنیم.
قدس علوی ادامه مي دهد:« چشم انداز شیلات استان درافق 1404 افزایش تولیدات ماهیان خاویاری در مزارع منفرد به هشت هزارتن گوشت و حدود 400 تن خاویار و در مجتمع های تولید خاویار 8هزار و 340 تن گوشت ماهی خاویاری و 400 تن خاویار با اشتغالزایی 4هزار و 800 نفر است. »
علاوه بر توسعه مزارع تولید خاویار در گلستان؛ ارسال بچه ماهی به مزارع پرورش خاویار استانهای دیگر برای تکثیر و تولید فیل ماهی زمینه ساز رونق اشتغال بخش شیلات کشور بوده و تولید خاویار را از افزایش خواهد داد.
درحالي كه تا سالهاي قبل گلستان تنها استان تولید کننده بچه فیل ماهی در کشور بود ، اما در حال حاضر استانهاي ديگراز جمله لرستان دراين زمينه فعاليت ويژه اي را آغاز كرده اندو تولیدات خودرا با توجه به استقبال پرورش دهندگان ماهیان خاویاری به استانهای دیگر مي فرستند.
اين درحالي است كه طي ماه هاي اخير توزیع 24 هزار قطعه بچه فیل ماهی برای پرورش در مزارع ماهیان خاویاری کشور آغاز شده ،كه بخشی از این بچه ماهیان به مزارع پرورشی برای پایداری و حفظ ژنتیک این ماهی و تولید و ایجاد اشتغال ارسال می شود.
این فیل ماهی ها با وزن متوسط 10 گرم در مرکز بازسازی و حفاظت از ذخایر ژنتیکی شهید مرجانی گلستان با هدف تامین نیازهای کشور در زمینه تکثیر و برداشت ماهیان خاویاری تولید و بین دارندگان پروانه بهره برداری و پرورش این گونه ها توزیع شد.
پرورش ماهيان خاوياري در 20 استان كشور
ازآنجا كه نمي توان آينده روشني را براي حفظ ماهيان خاوياري موجود دردرياي خزر متصور شد لذا اين مهم سيي شدتا كارشناسان مناطق مختلفي را براي توليد وتوسعه اين ماهيان در استانهاي مختلف كشور در نظر بگيرند.
رئیس شیلات ایران بابیان اینکه طرح پرورش ماهی خاویاری در 20استان کشور درحالتوسعه است، مي گويد:«اين مهم موجب شده تا برای سال جاری تولید پنجتن ماهی خاویاری را پیشبینی كنيم .»
حسن صالحی بابیان اینکه هماکنون پرورش ماهی خاویاری در ۱۱۶ مزرعه سطح کشور تولید میشود مي افزايد:« با توجه به اقتصادی بودن و صادراتی بودن این نوع محصول آبزی استان سمنان نیز میتواند در طرح توسعه و پرورش ماهی خاویاری گامهای خوبی بردارد.»
آمارها نشان مي دهد، بالغبر ۱۳۷ هزار تن از محصولات آبزی ایران به ارزش 507 میلیون دلاربه کشورهای مختلف ازجمله آسیای جنوب شرقی، کشورهای حوزه اوراسیا، اروپا و حوزه خلیجفارس صادرشده است که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۰ درصد رشد داشته است.
درحال حاضراستانهاي گلستان، گيلان، مازندران، اردبيل،زنجان، ،آذربايجان شرقي وغربي ،بوشهر، مركزي ،هرمزگان،خراسان شمالي،
سيستان وبلوچستان،سمنان،كردستان،قزوين وتهران ، لرستان، كرمان، خراسان شمالي، ازجمله مناطقي هستند كه دراين زمينه فعاليت دارندموضوعي كه نويد بخش روزهاي خوبي براي اين صنعت پرسوداست.
درحالي كه برای سال 97 نیز پنج تن تولید خاویار پرورشی برآورده شده است ، پیش بینی ها نشان می دهد خاویار استحصالی ایران از محل پرورش ماهیان خاویاری تا پایان برنامه ششم توسعه به 10 تن برسد.
پنج گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان همچون فیل ماهی (بلوگا)، تاس ماهی ایرانی (قره برون ایرانی)، تاس ماهی روسی (چالباش روس)، شیپ و اوزون برون (دراکول) در دریای خزر زندگی می کنند که اکنون در فهرست گونه های در معرض خطر انقراض قرار دارند.
آمار سال 2010 نشان می دهد، مجموع صید و برداشت مجاز ماهیان خاویاری پنج کشور حوزه دریای خزر 989 تن ماهی خاویاری نر و ماده و حدود 86 تن سهمیه صادرات خاویار از کل دریای خزر بوده که سهم مجاز ایران در صید تجاری ماهیان خاویاری 403 تن ماهی نر و ماده (41 درصد) و 39 تن صادرات خاویار (45 درصد) بوده است.
در همین مدت، روسیه از صید ماهیان خاویاری 268 تن و صادرات خاویار 23 تن و جمهوری آذربایجان نیز در صید ماهیان خاویاری 84 تن و صادرات خاویار 6 تن سهم داشت.
ایران در سالهای 1376، یک هزار و 300 تن، 1387 حدود 178 تن، 1388 حدود 131 تن، 1389 حدود 93 تن و 1390 حدود 80 تن برداشت ماهیان خاویاری از حوزه خزر داشته است.
در یک دهه اخیر ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر که ذخیره مشترک بین پنج کشور حاشیه خزر از جمله روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی ایران است، به دلایلی همچون صیدهای بی رویه و غیرمجاز ، سن بالای بلوغ این گونه ها از حجم سه هزار تن به کمتر از 500 تن رسید که زنگ خطر را برای کشورهای ساحلی دریای خزر به صدا درآورد.
ماهیان خاویاری تحت عنوان استروژن از خانواده تاسماهیانی هستند که پیشینه آنها به چند 100 میلیون سال و عصر ژوراسیک برمیگردد که 27 رقم گونههای ماهیان خاویاری در دنیا موجود است که از این تعداد پنج گونه منحصر به فرد آن در دریای خزر زندگی میکنند؛ دریایی که به تنهایی 93 درصد ذخایر ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است.
ارزش ماهیان خاویاری نه برای استفاده از گوشت بلکه برای تخم خاویار طلایی، سرخ و سیاه است که در شمار اشرافیترین صبحانه های جهان قرار دارد که در این میان خاویار سیاه (مروارید سیاه) با ارزش ترین آنهاست.
بر اساس توافق سران پنج کشور حاشیه دریای خزر در اجلاس کمیسیون مشترک منابع زنده دریای خزر در باکو مقرر شد از سال 2010 میلادی به مدت پنج سال صید تجاری ماهیان خاویاری برای بازسازی ذخایر دریایی ممنوع شود که این مهم در ابتدای سال 2012 عملیاتی شد و این کشورها موافقت کردند با اجرای طرحهای مختلف منابع زنده این دریا را تحت حفاظت و بازسازی قرار دهند.
در سال 2015 میلادی طبق تصمیم کمیسیون حفاظت و بهره برداری بهینه از منابع زنده دریای خزر، ممنوعیت صید تجاری ماهیان خاویاری به مدت پنج سال دیگر تا سال 2020 تمدید شد تا ذخایر این گونه ماهیان احیا و بازسازی شود.
کماکان ممنوعیت برداشت تجاری ماهیان خاویاری در دریای خزر برقرار است و کشورهای حاشیه دریای خزر ملزم به رعایت این توافقنامه هستند و تنها کشورهای دارای مراکز تکثیر می توانند سالیانه برای فعالیت های تحقیقاتی و تکثیر و بازسازی ذخایر مقدار کمی برداشت و رهاسازی داشته باشند.
