سال ۶۸، یعنی یک سال بعد از پذیرفتن قطعنامه ۵۹۸، اسیران زیادی در زندانهای رژیم بعث عراق بودند که باید برای وضعیتشان تعیین تکلیف میشدند؛ لذا با رایزنیها و توافقاتی که بین دو کشور ایران و عراق انجام شد، بعد از دو هفته و دو روز از اشغال نظامی کویت توسط صدام، در ۲۶ مرداد ۱۳۶۹ اولین گروه آزادگان ایرانی پس از سالها اسارت به جمع خانوادههای خود بازگشتند. بعد از شکست عملیات فروغ جاویدان، صدام در ۱۷ مرداد ۶۷ ناچار شد هم آتشبس را بپذیرد و هم وارد مذاکره با ایران شود. پس از قبول آتشبس و شروع مذاکرات، دقیقاً دو سال طول کشید تا مبادله کامل اسرا بین دو کشور ایران و عراق به مرحله اجرایی برسد، چراکه طبق بند ۳ قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل و براساس کنوانسیون سوم ژنو، مصوب ۱۲ آگوست ۱۹۴۹، پس از خاتمه جنگ، باید تمام اسرا بدون تأخیر به کشور خود بازگردانده شوند.
شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۱۸ مرداد ۶۷، قطعنامه ۶۱۹ را تصویب کرد و به موجب آن گروه ناظران نظامی ایران و عراق و سازمان ملل (یونیماگ) که متشکل از حدود ۴۰۰ نفر از ۲۵ ملیت مختلف بودند، در مرزهای دو کشور ایران و عراق مستقر شدند. ایران در تاریخ ۱۷ مرداد ۶۹، طی نامهای بر معاهده ۱۹۷۵ الجزیره تأکید کرد. رئیس جمهور عراق هم طی نامهای در ۲۳ مرداد ۶۹ آن را پذیرفت. حین مذاکرات ایران و عراق دولت تصمیم گرفت لایحهای تحت عنوان «حمایت از آزادگان (اسرای آزاد شده) بعد از ورود به کشور» را به پیشنهاد وزارت کشور در جلسه مورخ ۲۴/۳/۱۳۶۸ به تصویب هیئت وزیران برساند. در توجیه تصویب این لایحه چنین گفتهاند: «با عنایت به شرایط ویژهای که اسرا بعد از آزادی دارند و با توجه به مذاکراتی [که]درخصوص قطعنامه ۵۹۸ در جریان است و بهلحاظ بازگشت تعدادی از اسرا به میهن اسلامی و لزوم آمادگی برای پذیرش و رفع مشکل سایر اسرا که آزاد خواهند شد، لایحه زیر تقدیم میگردد.» مجلس شورای اسلامی نیز پس از دو مرتبه اصلاح مصوبه، با ۲۹ ماده و ۱۳ تبصره، آن را در تاریخ ۱۳/۹/۱۳۶۸ به تصویب رساند و در نهایت شورای نگهبان این مصوبه را طی سه مرحله بررسی، در تاریخ ۲۲/۹/۱۳۶۸ تأیید کرد.
اهمیت تصویب و اجرای این قانون به قدری بوده که طبق ماده ۲۹، شخص رئیس جمهور، بهعنوان مسئول مستقیم «نظارت بر حسن اجرای این قانون» شناخته شده است. در پی بازگشت آزادگان به ایران، دستور تشکیل «ستاد رسیدگی به امور آزادگان» صادر شد. ستاد رسیدگی به امور آزادگان در ۲۲ مرداد ۱۳۶۹، براساس قانون حمایت از آزادگان، مصوب ۲۳ آذر ۱۳۶۸ تشکیل شد. در سال ۱۳۶۹ همزمان با بازگشت آزادگان به آغوش میهن اسلامی، ستاد رسیدگی به امور آزادگان، با مسئولیت مرحوم حجتالاسلام علیاکبر ابوترابی زیر نظر ریاست جمهوری تأسیس و امور مربوط به رسیدگی به خانوادههای آنان که تا آن زمان تحت پوشش بنیاد شهید بود، به این ستاد واگذار شد. از جمله اولین اقدامات مهم ستاد، مسئله تبادل انبوه اسرا بود که براساس قانون مذکور و با مساعدت و همراهی دیگر دستگاهها، مسئولیت این کار عظیم را به دوش گرفت و در نتیجه تبادل بیش از ۴۰ هزار آزاده و اسیر عراقی صورت گرفت.
* دانشجوی دکتری حقوق عمومی
