دكتر سيدرضا ميرطاهر
هرچند اوكراين تا قبل از بحران 2014 در دوره رياست جمهوري ويكتور يانوكوويچ روابط دوستانهاي با روسيه داشت، اما رويدادهاي اوايل سال 2014 كه نهايتاً منجر به روي كار آمدن دولتي غربگرا در كييف شد، روابط اين دو همسايه را بهشدت تحت تأثير قرار داد. روسيه در واكنش به حوادث اوكراين كه آن را توطئه غربي و كودتايي عليه رئيسجمهوري قانوني اوكراين اعلام كرد، با برگزاري همهپرسي، شبهجزيره كريمه را به قلمرو خود منضم كرد و از سوي ديگر مخالفان روسگرا در شرق اوكراين نيز علم مخالفت با دولت مركزي را برافراشته و خواهان استقلال شدند؛ مسئلهاي كه موجب آغاز جنگ داخلي در اوكراين شد كه تاكنون بيش از 10 هزار كشته برجاي گذاشته است. ضمن اينكه اكنون در شرق اوكراين وضعيت بنبست حكمفرما بوده و هرازچندگاهي آتشبس شكننده در اين منطقه نقض ميشود. غربيها در واكنش به اين مسائل تحريمهايي را عليه روسيه اعمال كردهاند و بهويژه امريكا هرازچندگاهي دايره اين تحريمها را گسترش ميدهد. البته دولت غربگراي اوكراين نيز كه پترو پوروشنكو در رأس آن قرار دارد، در اين تلاش غرب مشاركت كرده و روند تحريمها عليه روسيه را ادامه ميدهد.
اقدام جديد
شوراي امنيت ملي و دفاعي اوكراين چهارشنبه شب تحريمهاي جديدي عليه اشخاص حقوقي و حقيقي روسيه وضع كرد كه شامل نمايندگان مجالس روسيه هم ميشود. اين تحريمها توسط كابينه، سرويس امنيتي و همچنين بانك ملي اوكراين به مدت سه سال يا به صورت نامحدود در ارتباط با اشخاص حقوقي و حقيقي روسيه لحاظ شده است. در بيانيه اين شورا تصريح شده كه تحريمهايي عليه اشخاصي كه در تهاجم اطلاعاتي و سايبري عليه اوكراين نقش داشتهاند يا مسبب زنداني شدن شهروندان اوكرايني به صورت غيرقانوني در روسيه شدهاند، اعمال ميشود. نمايندگان دوما و شوراي فدرال (مجلس سناي) روسيه نيز در اين ليست قرار دارند. اين تحريمهاي جديد در راستاي همگامسازي با فهرست تحريمهاي جديد وزارت خزانهداري امريكا عليه روسيه كه 6 آوريل منتشر شد، وضع شده است. پيشتر، پايگاه خبري پترو پوروشنكو رئيسجمهوري اوكراين اعلام كرده بود كه تحريمهاي جديدي عليه روسيه در پي مسموميت سرگئي اسكريپال جاسوس سابق روس در بريتانيا و همچنين برگزاري انتخابات رياست جمهوري روسيه در شبهجزيره كريمه وضع كرده است. دولت غربگراي اوكراين، همواره بر لزوم تداوم و تعميق تحريمها عليه روسيه به منظور تغيير سياست آن در قبال بحران شرق اوكراين تأكيد كرده است. بهويژه پوروشنكو بر اين مسئله تأكيد دارد كه تحريمهاي غرب عليه مسكو بايد تا زماني كه روسيه شروط و موارد مد نظر كييف و غربيها يعني واگذاري مجدد كريمه به اوكراين و حمايت نكردن از مخالفان شرق اوكراين را بپذيرد، ادامه داشته باشد. اين رويكرد كييف همنوا با خواسته غربيها اعم از امريكا و اتحاديه اروپا براي ادامه سياست سختگيرانه عليه مسكو به منظور تمكين روسيه در قبال خواستههاي غرب و اوكراين است. ادامه تحريمها عليه روسيه، به رغم تسليم نشدن مسكو در برابر آن، وضعيت دشواري را از لحاظ اقتصادي و سياسي براي روسيه به وجود آورده است. در واكنش به اقدامات اوكراين و حاميان غربي آن، مقامات روسيه بارها بر اين مسئله تأكيد كردهاند كه كريمه بخش لاينفك روسيه بوده و تا زماني كه دولت غربگراي اوكراين، منافع روسيه در اين كشور را به رسميت نشناسد و از اقداماتي كه مخالف امنيت ملي روسيه و منافع اساسي آن هستند خودداري نكند، كماكان سياست كنوني خود را در شرق اوكراين ادامه خواهد داد. از نگاه روسها، عدم تمايل مقامات دولت غربگراي كييف به حل مسالمتآميز و سياسي بحران اوكراين ازجمله عدم اجراي مفاد توافقنامه مينسك - 2، دليل ادامه شرايط بنبست كنوني است. به نظر ميرسد ادامه روند موجود به ويژه تشديد تحريمها عليه روسيه چه از جانب غربيها و چه از جانب دولت غربگراي اوكراين و موضع خصمانه آنها عليه مسكو، جاي اميد چنداني براي يافتن راهحلي كه مورد قبول طرفين باشد و منجر به تحقق صلح در شرق اوكراين شود، باقي نميگذارد.
مسئله كريمه
شبهجزيره كريمه در فوريه 2014 پس از برگزاري همهپرسي و رأي حدود 97 درصدي مردم آن به روسيه ملحق شد. اما اين مسئله هيچگاه مورد قبول دولت كييف قرار نگرفته است. در عين حال غرب به ويژه اتحاديه اروپا و امريكا موضعي مشابه كييف در اين زمينه اتخاذ كردهاند. در اين چارچوب شاهد اعمال تحريمهاي گسترده اتحاديه اروپا و امريكا عليه روسيه هستيم كه با هدف بازگرداندن كريمه به اوكراين از سال 2014 تاكنون اعمال شده است. حتي پس از روي كار آمدن دونالد ترامپ رئيسجمهوري جديد امريكا كه تصور ميرفت روابط امريكا با روسيه بهبود خواهد يافت، شاهد آن بوديم كه ترامپ تأكيد كرد كه تا زماني كه روسها در كريمه باقي بمانند، تحريمهاي وضع شده عليه مسكو در دولت اوباما ادامه خواهد يافت. الكساندر گولند معاون رهبر حزب «آلترناتيو براي آلمان» معتقد است كه كريمه دوباره هرگز به اوكراين بازنخواهد گشت و تحريمها وضعيت را تغيير نخواهند داد. دولت غربگراي اوكراين در عين حال سفرهاي ولاديمير پوتين رئيسجمهوري روسيه به اين شبهجزيره را كه با هدف تحكيم حاكميت مسكو بر اين منطقه صورت گرفته محكوم كرده و آن را نقض حاكميت خود دانسته است. به رغم اينها مسكو بر حاكميت خود بر كريمه پافشاري كرده و پس از الحاق كريمه به خاك خود تلاش كرد تا اتصال زميني و ريلي به آن را فراهم كند. در اين راستا با احداث پل بزرگي كريمه را به خاك اصلي روسيه متصل كرده است كه بهزودي افتتاح ميشود. روسيه همچنين به منظور جلوگيري از هر گونه تهاجم احتمالي مبادرت به استقرار انواع تجهيزات نظامي مانند سامانه موشكي اس– 400 در كريمه كرده است. سامانه موشكي اس- 400 در ابتداي سال 2018 با هدف كنترل مرز كريمه با اوكراين در اين شبهجزيره مستقر شد. در ژوئيه 2015 نيز وزارت دفاع روسيه اعلام كرد، يك اسكادران بمبافكن دورپرواز در شبهجزيره كريمه مستقر ميكند. همه اين اقدامات در واقع نمايش قدرت مسكو و نشانه عزم آن براي حفظ كريمه بوده است. البته موضعگيريهاي دولت غربگراي كييف و حاميان غربي آن درباره مخالفت شديد با الحاق كريمه به روسيه، واكنش شديد مسكو را موجب شده است. روسيه اعلام كرد كه هيچ گاه قصد ندارد تا درباره تماميت ارضي خود با طرفهاي خارجي مذاكره كند. از نگاه سران كرملين مسئله الحاق كريمه به روسيه امري تمامشده تلقي ميشود و ديگر نه فقط حاضر به مذاكره در اين باره نيستند بلكه بهرغم فشارهاي شديد غرب و نيز تهديدات دولت كييف و گروههاي راستگراي افراطي و مليگراي اوكرايني هيچ تغييري در موضع خود در اين زمينه و نيز تثبيت حاكميت و سلطه مسكو بر كريمه نخواهند داد.
آتشافروزي امريكا
سخنگوي وزارت امور خارجه امريكا اخيراً از ارسال موشكهاي ضدتانك پيشرفته «جاولين» به اوكراين خبر داد. امريكا در چند سال اخير ميليونها دلار براي حمايت از دولت غربگراي اوكراين بهويژه در حوزه نظامي اختصاص داده است. واشنگتن از سال 2014 تاكنون 850 ميليون دلار براي كمكهاي امنيتي كييف اختصاص داده است. در بودجه نظامي 2018 امريكا نيز كه دونالد ترامپ رئيسجمهوري امريكا در دسامبر 2017 آن امضا كرد، 350 ميليون دلار براي حمايتهاي امنيتي از اوكراين اختصاص يافته است. از ديدگاه مسكو، تجهيز اوكراين به سلاحهاي مرگبار نه تنها باعث گسترش ثبات در اين كشور نميشود، بلكه احتمال اقدام نظامي ارتش اوكراين را با توجه به دستيابي به تسليحات تأثيرگذار بر ميدان نبرد مانند موشكهاي جاولين، افزايش ميدهد. رويكرد واشنگتن در زمينه افزايش كمكهاي نظامي و تسليحاتي به اوكراين هم چنين به مثابه اقدامي براي كاهش نفوذ روسيه در حوزه خارج نزديك اين كشور محسوب ميشود. با روي كار آمدن يك دولت غربگرا در كييف در سال 2014، مقامات جديد اوكراين خواهان همگرايي فزاينده با غرب و واگرايي از روسيه شدهاند. در اين راستا كييف خواهان ادغام در نهادهاي غربي به ويژه ناتو و اتحاديه اروپا است. اما اين روند با مخالفت آشكار مسكو بهويژه در بعد نظامي يعني عضويت اوكراين در ناتو مواجه شده است. مسكو بارها هشدار داده كه نه تنها عضويت اوكراين در ناتو، بلكه حتي اعلام وضعيت خاص براي اين كشور يا ارائه برنامه براي عضويت، با واكنش شديد روسيه مواجه خواهد شد. با اين همه امريكا بدون اعتنا به مخالفتهاي روسيه، روند گسترش روابط و افزايش حضور نظامي در اوكراين را دنبال كرده است. مسلماً ادامه اين روند از سوي واشنگتن به تقابل فزاينده بين مسكو وكييف از يك سو و تقابل فزاينده بين امريكا و روسيه از سوي ديگر منجر خواهد شد. ضمن اينكه روسيه براي ايجاد توازن نظامي كمكهاي خود را به مخالفان روسگرا افزايش خواهد داد. اين مسئله به افزايش احتمال بروز درگيريهاي جديد در شرق اوكراين منجر خواهد شد.
