دكتر سيدرضا ميرطاهر
در سالهاي اخير يعني از سال 2014 و آغاز بحران اوكراين، روابط روسيه و ناتو روند پر تنشي را طي كرده و در واقع هر سال بر ميزان تعارض و رويارويي دو طرف در عرصه شرق اروپا افزوده شده است. استولتنبرگ دبيركل ناتو به روسيه به عنوان تهديد اصلي عليه ناتو اشاره كرده است. او در اواخر فروردين 1397 با انتقاد از رفتارهاي مسكو خواستار موضع قاطعانه اعضاي اين سازمان نظامي در برابر روسيه شد و در اين باره گفت: اين مسئله مهم است كه به مسكو نشان دهيم اگر رفتارش مانند نحوه اقداماتش در شبه جزيره كريمه باشد و پشت حملات سايبري مخفي شود و قواعد بينالمللي را نقض كند اين رفتارها عواقب دارد. دبيركل ناتو با اشاره به تحولات اخير در مناسبات با روسيه و ابراز نگراني در اين زمينه مدعي شد: ما با كشوري مواجهيم كه از نظر تسليحاتي به شدت ارتقا يافته و عليه اوكراين از اقدام نظامي استفاده و نيروهاي خود را در مولداوي و گرجستان بر خلاف اراده اين كشورها مستقر ميكند. روسيه همچنين از دولت بشار اسد در سوريه حمايت ميكند. دبيركل ناتو مدعي حملات سايبري روسيه عليه آلمان شد و در باره ارتقاي زرادخانه هستهاي روسيه ابراز نگراني كرد. در عين حال ناتو پس از بروز بحران اوكراين و افزايش تنشها بين روسيه و كشورهاي شرق اروپاي عضو ناتو روند تجديد قوا و استقرار گسترده نيروهاي نظامي كشورهاي عضو ناتو در شرق اروپا به ويژه در دو حوزه بالتيك و درياي سياه را تسريع كرد و ابعاد بيسابقهاي به آن داد.
تداوم گسترش به شرق
علاوه بر رويارويي نظامي روسيه و ناتو در شرق اروپا، مسئله ديگري كه حدود دودهه است به دغدغه امنيتي مسكو تبديل شده است تلاش مستمر ناتو براي پيشروي به سوي شرق و عضويت كشورهاي اروپاي مركزي و شرقي، كشورهاي حوزه بالكان و در نهايت كشورهاي همسايه روسيه مانند اوكراين و گرجستان در اين سازمان نظامي غربي است. هدف اصلي اين اقدام، دربرگيري و تضعيف هر چه بيشتر روسيه و اعمال فشار فزاينده سياسي و نظامي به آن است. اين رويكرد ناتو بارها موجب اعتراض و هشدار مقامات ارشد سياسي و نظامي روسيه شده است و در اين راستا والنتينا ماتوينكو رئيس مجلس علياي پارلمان روسيه(موسوم به شوراي فدراسيون) در اوايل ارديبهشت 1397 درسخنراني در پارلمان بوسني و هرزگوين اعلام كرد گسترش ناتو و عضويت برخي كشورهاي بالكان غربي در اين ائتلاف نظامي، تضعيف كننده امنيت و ثبات اين منطقه محسوب ميشود. وي به طور مشخص به مونتهنگرو كه اخيراً به ناتو پيوسته است اشاره كرد اما از تمايل دولت مقدونيه براي پيوستن به اين ائتلاف نظامي نيز انتقاد كرد.
روسيه مدتهاست در باره گسترش ناتو به سوي شرق انتقادات شديدي را مطرح كرده است. جديدترين اقدام ناتو در اين زمينه عضويت مونته نگرو دراين سازمان نظامي است كه موجب نارضايتي شديد مسكو شده است. مونتهنگرو در سال 2017 به ناتو پيوست و اميدوار است در سال ۲۰۲۵ همزمان با صربستان به اتحاديه اروپا ملحق شود. با اين حال ناتو تلاش خود را متوقف نكرده و اكنون به دنبال پيوستن ديگر كشورهاي اين منطقه به اين ائتلاف نظامي است. غربيها مدعي هستند كه عضويت در ناتو و اتحاديه اروپا بهترين راه براي حفظ ثبات و امنيت در بالكان غربي پس از يك دهه جنگ و فروپاشي يوگسلاوي در دهه 1990 است. از ديدگاه مقامات ارشد ناتو، عضويت هر كشور جديد به مثابه موفقيت آن در مسير گسترش حوزه حضور و نفوذ ناتو است. دراين چارچوب، آنها مدعي هستند كه عضويت مونته نگرو، موجب تقويت حضور نيروهاي ناتو در بالكان خواهد شد. در مقابل، روسها معتقدند عضويت مونتهنگرو در ناتو خواسته مردم اين كشور نيست.والنتينا ماتوينكو در اين باره ميگويد: الحاق مونتهنگرو به ناتو برخلاف خواسته نيمي از شهروندان اين كشور است. كرواسي در بالكان غربي در آوريل ۲۰۰۹ به ناتو پيوست. نامزدهاي بعدي عضويت در ناتو در اين منطقه مقدونيه و بوسني و هرزگوين هستند. بوسني و هرزگوين اميدوار است اقداماتي را براي پيوستن به ناتو انجام دهد اما برنامههايش براي عضويت در اين ائتلاف توسط صربهاي بوسني كه روسيه را متحد اصلي خود ميدانند، ناكام مانده است. در عين حال برخي از كشورهاي بالكان غربي تلاش ميكنند تا هرچه بيشتر توجه غربيها را به خود جلب نمايند و دراين راستا شاهد آن بوديم كه مونتهنگرو و مقدونيه در پي مسموميت شيميايي «سرگئي اسكريپال» جاسوس سابق روس در بريتانيا، ديپلماتهاي روسيه را از كشورهايشان اخراج كردند اما از ديدگاه روسيه رويكرد و اقدامات ناتو در بالكان غربي براي عضويت كشورهاي آن در ناتو، صرفاً يك اقدام تهاجمي جديد از سوي ناتو در راستاي گسترش هر چه بيشتر ناتو به سوي شرق تلقي ميشود كما اينكه عضويت مونته نگرو در ناتو، تنشهاي موجود بين ناتو و روسيه را شدت بخشيده است.
ناتو در مسير واشنگتن
روسيه بارها نسبت به عواقب گسترش ناتو و حضور نيروهاي اين سازمان در نزديكي مرزهاي خود هشدار داده و اعلام كرده است اين اقدامات را با واكنشي متقابل پاسخ خواهد داد.سرگئي ركدا كارشناس روس معتقد است مسائل تحريككنندهاي در ناتو مطرح ميشود كه نشان ميدهد اين پيمان خيال تنش زدايي با روسيه را ندارد. از نگاه روسها، ناتو با اينگونه اقدامات، سعي در بحراني جلوه دادن شرق اروپا و ايجاد تنش دارد. در عين حال روسيه تأكيد كرده كه «پاسخ مناسب» در اين زمينه را به ناتو خواهد داد. هشدار يك مقام ارشد روسي يعني والنتينا ماتوينكو رئيس شوراي فدراسيون روسيه به كشورهاي بالكان غربي در واقع زنگ خطري براي آنها از جانب مسكو محسوب ميشود. در عين حال، رهبران روسيه به توسعه دائمي ناتو به چشم يك تهديد واقعي نگاه ميكنند و مقامات آن نگراني خود از افزايش قابل توجه حضور نيروها و استقرار تجهيزات نظامي ناتو در جوار مرزهاي غربي روسيه از درياي بالتيك تا درياي سياه را اعلام كردهاند. البته ناتو فقط به اين مسئله بسنده نكرده است، بلكه حضور نظامي خود را با برگزاري رزمايشهاي زميني، هوايي و دريايي همراه كرده كه از ديدگاه روسيه خصلتي تهاجمي دارد. اكنون روابط روسيه و ناتو در دوره پساجنگ سرد در بدترين شرايط قرار دارد. ناتو كه تحت نفوذ امريكا به عنوان قدرت مسلط قرار دارد، در سالهاي اخيركاملاً در راستاي منافع و اهداف واشنگتن در صحنه اروپا عمل كرده است. افزايش رويارويي ناتو با روسيه در شرق اروپا كه در راستاي سياست خارجي امريكا براي مهار روسيه انجام ميشود، نشاندهنده ماهيت ابزاري ناتو براي واشنگتن است.
