دكترمصطفي پناهي مدير گروه اقتصاد انرژي دانشکده محيط زيست و انرژي دانشگاه آزاد بر اين باور است كه ما با توجه به چشمانداز آينده بازار انرژيهاي فسيلي اعم از نفت بايد به سوي انرژيهای تجديدپذير حركت كنيم و در اين مسير مديران ديگر نميتوانند مانند بچهپولدارها كه بر اساس سليقه و نگاه جزيرهاي تصميم ميگرفتند به روش خود ادامه دهند.
وي معتقد است يارانههاي بيجا و سوءمديريت باعث بر باد دادن منابع طبيعي شده و در برخي مناطق كار از نگراني گذشته و كارشناسان را به وحشت مياندازد. اين استاديار دانشكده محيط زيست و انرژي گفت: بايد بپذيريم نوع نگاه غارتگرانه به منابع به هيچ وجه چشمانداز مناسبي براي پيشرفت و توسعه آينده را ترسيم نميكند كما اينكه بسياري از دشتهاي ايران با فرونشست و به خصوص دشتهاي شرقي كشور با كمبود آب شديد مواجه شدهاند.
پناهي ميگويد: ما با نفتي كه از چاهها بالا آوردهايم تقريباً به هر جايي كه قادر به جذب درآمدهاي آن بوده است يارانه دادهايم و اين يارانهها در حال به باد دادن منابع حياتي كشور است و مسئله كمبود آب بسيار حياتيتر از هر چيزي است زيرا چشمانداز مهاجرتهاي بزرگ و فلج شدن اقتصادهاي منطقهاي را ترسيم ميكند.
وي گفت: به بيان سادهتر به جاي استفاده بهينه از منابع خدادادي ما نيمي از منابع را با يارانه و نيم ديگري از آن را با مديريت استفاده از آنها به باد دادهايم!
بچه پولدارهايي كه پولشان را صرف مواد مخدر ميكنند
اين كارشناس اقتصاد منابع طبيعي(اقتصاد جنگل و محيط زيست )خاطر نشان كرد: ما با منابع طبيعي خود دقيقاً مانند يك بچه پولدار لوس برخورد كرده ايم و با نوع سياستگذاريها به او فهمانده ايم كه با پولهاي زيادي كه در اختيار دارد مواد مخدر مصرف كند! يعني با منابع در اختيارش به جاي ايجاد خلاقيت، استفاده از تكنولوژي و توليد منطقي قابل رقابت به سوي خمودگي بيشتر و وابستگي به رانتهاي مخرب روي آورده است.
وي با بيان اينكه طرح« نكاشت» براي اولين بار از سوي همكاران وي مطرح شده، گفت:وقتي يارانهها غيرهدفمند باشد نه تنها روند توسعه به انحراف رفته بلكه در درازمدت به تحميل هزينههاي جديد منجر ميشود. اين استاديار با الزام تغيير الگوي كشت بر اساس شاخصهاي اقتصادي خاطر نشان كرد: در برخي نقاط بايد مانع كشت محصولات آببر شد و در برخي نقاط نيز حتي بايد مانع كشت شد.
پناهي با اشاره به اينكه متأسفانه بيتوجهي به بهرهبرداري از منابع در چند دهه اخير باعث بروز ابرچالش كمبود آب در مناطق مختلف كشور شده است، گفت: اكوسيستمها منشأ توليد و عرضه خدمات وسيعي براي جوامع انساني در سرتاسر دنيا بودهاند و يكي از عناصر مهم براي تأمين رفاه اقتصادي و بهزيستي به شمار ميآيند. وي ادامه داد: «پرداخت به ازاي بهرهمندي از خدمات اكوسيستمي» (PES) يكي از ابزارهاي اقتصادي مديريت منابع طبيعي و حفاظت از محيطزيست است كه در سالهاي اخير در بسياري از نقاط دنيا استفاده شده و نسبت به بسياري از ابزارهاي مديريت منابع طبيعي نتايج مناسبي در پي داشته است؛ كاري كه هم اكنون در محدوده درياچه اروميه در حال انجام است.
هدررفت منابع براي سيبهاي كنار جادهاي
دكتر پناهي تأكيد ميكند چرا بايد آب و هواي يك منطقه را در اثر بيتوجهي به منابع طبيعي به مرحلهاي برسانيم كه نگران توفانهاي نمك، ريزگردها، پسماند آب و... باشيم؟ در حالي كه آورده و نتيجه اقتصادي استفاده نادرست از منابع طبيعي هم در كنار جادهها به شكل سيبهاي كيلويي 170 تومان خود نمايي كند !
وي با بيان اينكه دولت بايد براي استفاده بهينه از منابع طبيعي بودجهاي مناسب تخصيص بدهد و اين بودجه را نيز بر اساس تحقيقات دقيق علمي صرف كند، افزود: بحران آب در مناطق مختلف ايران حتي از نقطه قرمز و بحراني عبور كرده و هر بخش با منشأ و دليل خاصي منابع آب منطقه را به اين وضع رساندهاند. مثلاً در منطقه اصفهان فولادسازي يا در بخشهايي از كشور با ايجاد سدهاي بيمورد يا در محدود شرق كشور با استفاده بيمحابا از منابع آبي فسيلي براي كشاورزي باعث شدهايم حقيقتاً مشكل كمبود آب نه ديگر باعث نگراني كه در بسياري مناطق باعث وحشت كارشناسان و متخصصان شود!
دكتر پناهي با تأكيد بر الزام تغيير رويكرد به سوي انرژيهاي تجديدپذير، گفت: عربستان با منابع فراوان در حال حركت به سمت و سوي منابع تجديد پذير و استفاده از منابع آبي درياها از طريق آب شيرين كنهاست اما در كشور ما به دليل قيمتهاي نامناسب و علل نهادي ديگر مانند مشكلات در بازار عرضه و تقاضا و... همچنان در حال مصرف بيمحاباي منابع طبيعي حياتي خودمان هستيم. وي با بيان اينكه تقريباً بخشهاي مختلف اقتصاد دچار بحران هستند، گفت: با وضعيتي كه آينده بازار انرژيهاي فسيلي به خصوص نفت دارد، بايد از اين پس ايران را كشوري فقير با سرانه مصرف پايين دانست و برنامهريزان و دولتمردان بايد به اين فكر كنند كه با منابع موجود چگونه رفتار كرد. ديگر نميتوان مانند بچه پولدارها بر اساس سليقه و نگاههاي جزيرهاي هر جايي كه ميرسند پول پخش كنند بلكه بايد مديريت به گونهاي علمي هزينههايش را تنظيم كند كه نتيجهاش هم قابل ارزيابي باشد.
وي ادامه داد: به عنوان مثال چرا بايد بحث تفكيك وزارتخانهها بعد از يك تجربه چند ساله دوباره مطرح شود؟ چرا نبايد با يك كار علمي كه تحقيقات اوليه آن در اختيار كارشناسان قرار گرفته و توسط آنها نقد و بررسي شده حركت نكرد؟ بايد از اين نوع تصميمات حذر كرد، چون هزينه اين تصميمات را مردم ميپردازند و بيتالمال به هدر ميرود. اين كارشناس اقتصادي با بيان اينكه در تمام برنامههاي توسعهاي پنج ساله بيشتر به آرمانها و آرزوهايمان پرداختهايم، گفت: در هر كدام از اين برنامهها شاخصسازي نكردهايم كه مثلاً در حوزه كشاورزي، صنعت و خدمات چقدر قرار است سهم تولد ناخالص داخلي افزايش يابد،البته در برنامه اول و دوم بر كشاورزي تأكيد داشتهايم و در برنامه سوم و چهارم تمركزمان را به سمت صنعت انتقال داديم اما هيچ گاه در اين برنامه نگفتهايم كه مثلاً با صنعت يا كشاورزي قرار است چگونه برخورد كنيم. نهادها و وزارتخانهها چه وظيفههايی دارند و...
نظام مشاركت جمعي در بازي با جمع صفر!
پناهي خاطر نشان كرد: متأسفانه هر كس به دنبال حداكثر كردن سود رفته و نظام مشاركت جمعي به جاي همافزايي به نوعي به بازي با جمع صفر روي آورده است و مسير پيشرفت در چنين آوردگاهي زير پا كشيدن ديگران است!
وي با انتقاد از نگاههاي سطحي به پيشرفت و توسعه افزود: زماني به دنبال توسعه از راه ژاپن بوديم، زماني توسعه مالزي را الگو دانستيم و اكنون به دنبال الگوي توسعهاي چين هستيم اما هنوز نميدانيم كمال و هدفمان چيست و بر اساس منابع و داشتههاي خودمان به كجا ميخواهيم برسيم. اين استاد دانشگاه اقتصاد انرژي ادامه داد: وقتي هدفگذاري نامعلوم است، نميدانيم كه در كدام نقطه ايستادهايم و مشاركت و عزم ملي به سمت حداكثر كردن منافع فردي يا گروهي است، لذا طبيعي است مسير توسعه در مسير درستي قرار نميگيرد.
مدير گروه اقتصاد انرژي يادآورشد: هم اكنون بر اساس تحقيقي كه درباره قيمت آب انجام شده سه قيمت براي آب استخراج شده كه به ترتيب، قيمت دولتي، بازار محلي و قيمت فرضي(ارزش حفاظتي آب) است.
پناهي در پايان خاطر نشان كرد: هم اكنون با منابع به گونهاي برخورد ميشود كه اگر من برندارم دولت بر ميدارد، لذا هر كسي بدون توجه به ذخاير زيرزميني و قيمت تقريباً مفت آن در حوزه كشاورزي سعي ميكند نفع خودش را به حداكثر برساند. آبي كه از زمين بيرون ميكشيم با برق ميكشيم كه با قيمت غير واقعي قيمتگذاري شده و در واقع ما با دستكاري قيمتها باعث تاراج منابع ميشويم و بايد پيش از آنكه دير شود تصميمات جديتري بگيريم.
